Pamięć miasta

Pomniki i tablice >>
Rocznice średzkie i pomniki >>


Pamięć miasta tworzą ludzie i budowle. Nic tak nie spaja ludzi i budowli w zbiorowej świadomości jak pomniki, które
cementują narodową tożsamość pozwalając kolejnym pokoleniom czytać historię własnego narodu i uczyć się jej. Tablic i pomników nie brakuje w Środzie. Warto pamiętać także słowa Stanisława Jerzego Leca: "Burząc pomniki, zostawcie cokoły - zawsze mogą się przydać..".
pomniki - mapa

Pomniki (w nawiasie numery na planie): Obeliski i figury (w nawiasie numery na planie): Tablice pamiątkowe (w nawiasie numery na planie):

Dąbrowski Dąbrowski
Jedyny w Polsce pomnik Jana Henryka Dąbrowskiego stanął przy "trakcie winnogórskim", czyli ulicy imienia bohatera z pomnika, z okazji 200 rocznicy powstania "Mazurka Dąbrowskiego". Autorem pomnika jest znany poznański artysta rzeźbiarz Robert Sobociński. Pomnik przedstawiający wodza Legionów, dosiadającego, spinającego, konia odlany jest z brązu, a jego waga wynosi 1500 kg. Pięciometrowej wysokości postument, wykonany z głazów, waży 24 tony. W odsłonięciu pomnika, 14 czerwca 1997r. uczestniczyło wielu przedstawicieli władz krajowych i wojewódzkich. Na mosiężnej tablicy, stylizowanej na sztandar,  przymocowanej do granitowego cokołu, wytłoczono legionowego orła i napis "marsz, marsz Dąbrowski..."
Jan Henryk Dąbrowski >

Dąbrowski

b

pomnik harcerzy
W miejscu założenia pierwszej drużyny harcerskiej w Środzie stoi dziś pomnik poświęcony wszystkim średzkim harcerzom, a ulica przy której stoi to ulica Harcerska, która przed wojną nazywała się Żrenicką. Pomnik, w postaci granitowego głazu osadzonego na niskim cokole z granitowych kostek, odsłonięto 16.09.1979 r. Prócz krzyża harcerskiego na granitowym, skośnie ściętym, głazie wyryto napis: "MIEJSCE ZAŁOŻENIA PIERWSZEJ DRUŻYNY HARCERZY 18.05.1916". 12.09.1981 roku, podczas obchodów 65 rocznicy średzkiego hufca do kamienia dodano mosiężną tablicę z napisem: "HARCERZOM ZIEMI ŚREDZKIEJ, POLEGŁYM W II WOJNIE ŚWIATOWEJ". Stąd do pomnika Dąbrowskiego tylko 100 metrów, wszak Harcerska to naturalne przedłużenie ul. Dąbrowskiego w kierunku Winnej Góry i Miłosławia.


b

cukrownia
Idąc od pomnika Dąbrowskiego ulicą Niedziałkowskiego w kierunku stacji PKP, na przeciwko głównego wjazdu do średzkiej cukrowni napotykamy kolejny ślad krwawych wydarzeń sprzed 60 lat. W miejscu dzisiejszego pomnika był niewielki mostek, w okolicach którego 1 września spadła jedna z niemieckich bomb, zabijając siedmiu uciekających z bombardowanej cukrowni robotników. Odsłonięcie pomnika, autorstwa Kazimierza Ulatowskiego z Poznania nastąpiło w 1946r., a inicjatorami jego budowy byli pracownicy i dyrekcja cukrowni. Pomnik w kształcie wieży, zbudowany jest z granitowych kamieni. Góra wieży z niewielkim gzymsem przykryta jest czworograniastym, mosiężnym daszkiem, który pokryty jest już pattyną. Do frontowej elewacji wieży przymocowany jest drewniany krzyż z wizerunkiem Chrystusa, pod którym wmurowana jest marmurowa tablica z nazwiskami ofiar. Całość stoi na podwójnym cokole, zarośniętym dziś bluszczem.
Średzka cukrownia >>

b

Przekraczamy tory kolejowe na lini Poznań - Kluczbork i kierujemy się starym traktem na Nowe Miasto. Ok 200 metrów od torów, w cieniu sosen stoi pomnik upamiętniający miejsce straceń 21 Polaków  17 września 1939r. Od 1990 roku przy pomniku znajdują się tablice informacyjne o miejscu kaźni i nazwiska zabitych oraz nazwiska rozstrzelanych 20 października na średzkim rynku. Ofiary obydwu mordów zakopano pośpiesznie wzdłuż nasypu kolejowego. Ofiary z 17 września zakopano przed pomnikiem, a ofiary z 20 października pomiędzy stawem, a torem po jego wsch. stronie. Z obydwu miejsc szczątki ofiar ekshumowano w 1945r. i pochowano w zbiorowej mogile w kwaterze Powstańców Wielkopolskich (18-tu z egzekucji 17.IX i 16-tu z egzekucji 20.X).  Pomnik to granitowy jednolity cokół na trzech niewielkich, piramidalnie ustawionych postumentach, na którym wyryto napis: "MIEJSCE STRACEŃ 21 POLAKÓW. ZGINELI Z RAK HITLEROWCÓW 17.09.1939". Pomnik wykonali pracownicy cukrowni Środa. Na granitowym cokole umieszczono stalowy krzyż z wizerunkiem Chrystusa. Po drugiej stronie toru w pobliżu ogrodów działkowych odsłonięto tablicę upamiętniającą pochówek rozstrzelanych na Średzkim Rynku.
Łąki kijewskie
Tablica upamiętniająca miejsce pochówku rozstrzelanych 20.X.39r >>
Tablica upamiętniająca miejsce egzekucji 20.X.39r >>
Pomnik na planie i inne z nim związane pomniki >>

Łąki Kijewskie Łąki Kijewskie
Tablica po lewej zawiera błąd: ofiar rozstrzelanych w ramach operacji Tannenberg 20 października 1939r  nie pochowano w tym miejscu, lecz na wsch. od toru kolejowego przy stawach cukrowni.

b

20 października 2009r. z inicjatywy Średzkiego Towarzystwa Kulturalnego dokonano uroczystego odłonięcia na łąkach kijewskich pamiątkowej tablicy informującej o miejscu tymczasowego pochówku 29 Polaków rozstrzelanych w egzekucji 20 października 1939 roku na Starym Rynku w Środzie w ramach nazistowskiej operacji "Tannenberg". Na średzkim cmentarzu pochowano 16 osób w tym 1 o nieustalonych personaliach. Tablica granitowa umieszczona została mosieżnymi śrubami na głazie. Napis na tablicy głosi: "Na tym terenie pogrzebano 29 Polaków rozstrzelanych przez hitlerowców 20 X 1939 roku na Starym Rynku w Środzie Wlkp. Po ekshumacji w czerwcu 1945 roku ciała pochowano na cmentarzach parafialnych.". Po drugiej stronie toru znajduje się pomnik upamiętniający miejsce straceń i tymczasowego pochówku z 17.IX.1939r
tablica 17 września
Pomnik na planie i inne z nim związane pomniki >>
pomniki

b

pomnik ZNP
Wracając w kierunku centrum, przy ulicy Lipowej i budynku szkoły znajduje się bardzo podobny w formie do pomnika harcerzy pomnik upamiętniający pomordowanych nauczycieli w czasie II w. św. Pomnik odsłonięty został w 1967r. Na trzech poziomych, nieznacznie oddzielonych od siebie płytach granitowych o postrzępionych brzegach umieszczono pionowy płaski głaz granitowy na którym umieszczono napis: "PAMIĘCI 27 NAUCZYCIELI POWIATU ŚREDZKIEGO POMORDOWANYCH PRZEZ HITLEROWSKI FASZYZM W LATACH 1939-1945 ZWIĄZEK NAUCZYCIELSTWA POLSKIEGO W 700 LECIE M. ŚRODY - WRZESIEŃ 1967". Autorem pomnika jest Tadeusz Kowalczyk z Poznania.

pomnik nauczycieli

b

Gimnazjum
szkoła

Przy  wejściu głównym do d. Szkoły Podstawowej nr 1 znajdują się trzy tablice. Tablica marmurowa informuje o mieszczącej się w budynku Szkole Podstawowej nr 1.  Druga, niewielkich rozmiarów zawiera daty "1908-2004". Została uroczyście odsłonięta w czerwcu 2004 roku podczas uroczystości zamknięcia szkoły i przekazania symbolicznych kluczy gimnazjum mieszczącym się w tym samym budynku. Szkoła powszechna (katolicka) istniała od czasów napoleońskich w budynku przy ulicy Szkolnej w którym było tylko 8 izb. W 1911 roku szkołę przeniesiono do nowo oddanego, 22 izbowego budynku przy ulicy Lipowej. 15 maja 1919 roku w szkole rozpoczęto naukę w języku polskim.  Od 1933 roku w budynku funkcjonowała także Publiczna Szkoła Powszechna nr 2, którą następnie przeniesiono do budynku Kasy Chorych (ul. Dąbrowskiego - mieści się tam obecnie). Trzecia tablica - granitowa ze złoconymi literami informuje o mieszczącej się w budynku izbie pamięci żołnierzy II w. św. powstałej z inicjatywy żołnierzy AK.


b

liceum, tbl. powstańców
Od szkoły i pomnika nauczycieli idziemy tzw "czarną drogą" lub, jak kto woli, parkiem z "ogródkami jordanowskimi" po których dziś nie pozostał już ślad, a całe - skądinąd ładne - założenie parku oszpecone zostało swego czasu "przerośnietą" halą sportową  szkoły podstawowej nr 1. To "skrót" pomiędzy Lipową  a przedłużeniem Ks. Kegla, którym dochodzimy do okazałego gmachu liceum ogólnokształcącego im Powstańców Wielkopolskich. Obok głównego wejścia do budynku umieszczono dwie tablice pamiątkowe. Pierwsza z nich, dolna, umieszczona w 1981r, upamiętnia profesorów gimnazjum pomordowanych i poległych w II w.św. Tablica wykonana jest z marmuru i wymienia imiona i nazwiska poległych nauczycieli. 
Druga, to granitowa tablica upamiętniająca nadanie liceum patrona Powstańców Wielkopolskich, tego jedynego zwycięskiego w dziejach Polski zrywu narodowowyzwoleńczego. Przedstawia krzyż powstańczy i pierwsze słowa Roty: "Nie rzucim ziemi skąd nasz ród".

tablica powstańców wielkopolskich liceum
Tablica zarośnięta bluszczem przed remontem
budynku liceum
Budynek liceum po remoncie. lipiec 2007

liceum

b

pomnik 700 lecia
Idąc dalej ulicami Wiosny Ludów i Mała klasztorna wchodzimy na Rynek. Do września 2010r w  południowo - zachodniej cześci rynku stał pomnik 700 lecia miasta, który stanął na płycie rynku w 1967r na miejscu istniejącej tutaj do 1930r. figury NMP. W związku z rewitalizacją średzkiego rynku prowadzoną w l. 2010-2011 pomnik przeniesiony został na skwer przy ulicy Kilińskiego. Monument składa się z kilkunastu nieregularnych, połączonych ze sobą, brył betonowych, na których umieszczono płaskorzeźbę z herbem Środy i napisy:  "700 LAT". Pomnik, autorstwa Jerzego Szałankiewicza z Poznania, stanął początkowo na powierzchni rynku. W latach 1979-81, w związku z renowacją nawierzchni pomnik umieszczono, ok. 1 metr poniżej poziomu rynku.

tablice Na pomniku pojawiły się z czasem trzy tablice: pamięci średzian - uczestników Powstania Wielkopolskiego (1988r), w 50-tą rocznicę wybuchu II w.św. (1989r), oraz  w 75-tą rocznicę związku inwalidów wojennych RP (1994r).
Średniowieczna Środa >>
Średzki rynek >>

Pomnik do września 2010 stał na średzkim rynku (zdjęcie po lewej). Nowym miejscem pomnika 700 - lecia, stał się skwer przy zbiegu ulic Kilińskiego i Kościuszki (zdjęcie poniżej) pomnik 700 lecia miasta, sąd

pomnik 700 lecia

Prawdopodobnie już w czasach nowożytnych w płd-zach części rynku, u wylotu ulic Krótka i św. Wawrzyńca stanęła figura NMP. Być może, początkowo stała w tym miejscu figura św. Wawrzyńca co korespondowało by z patronem pobliskiej ulicy. Ok. 1930r, ze względu na fatalny stan obydwie figury zostały definitywnie usunięte z rynku. Zobowiazaniem społeczeństwa miała powstać nowa figura NMP, której lokalizacją miał być skwer na plantach, ten sam, który pod koniec XX wieku zajął obelisk ks. Kegla. Do budowy pomnika, pod który kamień węgielny wbudowano w 1939r nie doszło. W 1967r w tej części rynku stanął pomnik 700 lecia miasta. Po kolejnej modernizacji rynku ponownie odsłonięto figurę (wraz z figurą św. Wawrzyńca) NMP. Pomnik składa się z wykonanej z piaskowca kolumny (w przekroju kwadratowym i kolistym) o wysokości 4m oraz figury MB z brązu o wysokości 170cm (+30 cm kula ziemska pod stopami NMP). Całość monumentu osiąga wysokość 6m. Uroczystego odsłonięcia figur dokonano 22.09.2012r figura NMP

figura św. Wawrzyńca Figura św. Wawrzyńcastanęła na średzkim rynku prawdopodobnie już w czasach nowożytnych, choć dokładnej daty rocznej (podobnie jak w wypadku figury NMP) póki co ustalić się nie da. Być może pierwotną lokalizacją figury był wylot ul. św. Wawrzyńca, a po wystawieniu figury NMP przesunięto ją w narożnik płd-wsch. Ze względu na fatalny stan techniczny obydwie figury rozebrano ok. 1930r.Po kolejnej modernizacji rynku ponownie odsłonięto pomnik (wraz z figurą NMP) św. Wawrzyńca. Pomnik składa się z wykonanej z piaskowca kolumny (w przekroju kwadratowym i kolistym) o wysokości 4m oraz figury z brązu o wysokości 200cm. Całość monumentu osiąga wysokość 6m. Uroczystego odsłonięcia figur dokonano 22.09.2012r


b
tablica AK
Na budynku sądu znajdują się dwie tablice. Pierwsza z nich to, wykonana z czarnego marmuru upamiętnia żołnierzy Armii Krajowej Inspektoratu Środa poległych w latach 1939-1956r. Tablica odsłonięta została w roku 1995 w dniu Święta Niepodległości. Złoconymi literami napis brzmi: BOHATERSKIM ŻOŁNIERZOM ARMII KRAJOWEJ INSPEKTORATU ŚRODA POLEGŁYM W LATACH 1939-1956 SPOŁECZEŃSTWO MIAST I GMIN SRODA WLKP ŚREM WRZEŚNIA KOSTRZYN KÓRNIK NEKLA DOMINOWO KRZYKOSY NOWE MIASTO ZANIEMYŚL MIŁOSŁAW. Przytwierdzona jest do ceglanego muru sądu czterema mosiężnymi, ozdobnymi śrubami.
tablica na planie i inne z nią związane miejsca >>
tablica dowódców Inspektoratu AK Środa na średzkim cmentarzu >>

tablica rozstrzelanych
Tuż obok znajduje się tablica poświęcona  pamięci rozstrzelanych w tym miejscu 20 października 1939r. 29 Polaków. Ofiary pochowano przy stawach cukrowni, w pobliżu miejsca egzekucji i pochówku z 17.IX.39r. Ofiary ekshumowano po zakończeniu wojny i pochowano w zbiorowej mogile na kwaterze Powstańców Wielkopolskich średzkiego cmentarza. Rozbudowa otoczenia tablicy dokonana w 1997r, spowodowała, że powstał monument o manierystycznych zapędach nie mający nic wspólnego z dostojeństwem i zadumą należną miejscu kaźni. W rezultacie licznych protestów, podczas renowacji elewacji gmachu sądu część monumentu zdemontowano pozostawiając pięć tablic: główną z nazwiskami ofiar i cztery ze słowami ZGINELI ABYŚMY ŻYLI WOLNI. Nad tablicą z nazwiskami umieszczono krzyż.
tablica na planie i inne z nią związane miejsca >>

tablice na budynku sądu Zdjęcie sprzed modernizacji rynku dokonanej
w 2010r (latarnie) i już po renowacji budynku sądu.

b

Hotel Hutner Hotel Hutner
9 września 2005 roku w ramach obchodów 40 lecia Średzkiego Towarzystwa Kulturalnego odbyło się uroczyste odsłonięcie tablicy pamiątkowej ufundowanej przez pp. Budaszów, obecnych właścicieli budynku d. hotelu Huttner. Hotel ten, podobnie jak słynne "kasyna" i "bazary" Poznania, Śremu, Miłosławia i wielu innych miast i miasteczek Wielkopolski był ważnym ośrodkiem umacniania narodowej tożsamości, organicznikowskiej walki z germanizacją; miejscem spotkań założycielskich wielu organizacji i ważnych dla lokalnej społeczności uroczystości. Tablica jest mosiężna z czarnymi litografowanymi literami. Niestety obraz całości psuje błąd ortograficzny w napisie.


Hutner
Hotel Hutner. Obecnie hotel i restauracja.

b

pomnik MB
Figura Matki Boskiej stanąć miała w 1939 roku jako pomnik Królowej Korony Polskiej, wotum obywateli Środy, na plantach mniej wiecej w miejscu dzisiejszego obelisku ku czci Ks. Kegla. Dwa miesiące przed wybuchem wojny wmurowano nawet kamień węgielny. Sam pomnik, którego autorem miał być prof. Michałowski nie powstał, choć były już jego plany. Miał mieć wraz z cokołem 8,70 m wysokości z czego sama figura - 2,24 m. Cokół w kształcie wyniesionej na kamiennej wieży korony, miał stać na podstawie ok. pół metrowej wysokości na planie kwadratu. Od cokołu wychodziły cztery pilastry zakończone, na wysokości 3/4  cokołu, rzeźbami orłów. Matka Boska ukoronowana, z atrybutami władzy królewskiej w dłoniach, przedstawiona była w pozycji stojącej. Obecna Figura MB powstała tuż po II w.św. z inicjatywy rodziny Machajewskich (byli także inwestorami) jako wotum za przetrwanie okupacji, a jej autorem był prof. Wojtowicz. Z przyczyn politycznych figura nie stanęła na planowanym, przedwojennym miejscu, lecz (w 1950r) w załomie masywu wieży i nawy południowej kolegiaty średzkej. Przedstawia stojąca postać MB z dzieciątkiem na ręku. Obydwie postacie są koronowane. Figura umieszczona jest na niewysokim cokole na planie kwadratu.

b

tablica Jana Pawła II
wejście do kruchty południowej Tuż obok, po drugiej stronie wejścia do kruchty południowej 2 kwietnia 2005 roku umieszczono tablicę poświęconą pamięci wielkiego Polaka, papieża Jana Pawła II, który 30 czerwca 1968 przebywał w średzkiej kolegiacie z duszpasterska wizytą. Bogato zdobiona (herb papieski, popiersie Jana Pawła II, bordery)  tablica wykonana jest z mosiądzu.

b

tablica katyńska
21 kwietnia 2010r w ramach obchodów 70 tej rocznicy zbrodni katyńskiej, z udziałem władz samorządowych (wojewódzkich, powiatowych i gminnych), wojska, harcerzy, duchowieństwa, organizacji kombatanckich i mieszkańców odłonięto pamiątkową tablicę upamiętniającą ofiary "zbrodni katyńskiej" pochodzące z terenu ziemi średzkiej. Tablicę której autorem  jest Adam Wójkiewicz, wmurowano we wnękę wewnętrznej strony muru okalającego dziedziniec kolegiacki, po  północnej stronie świątyni. Wnęka ta stanowiła dawne przejście do ogrodów kolegiackich położonych na stoku,  do ulicy Dolnej. Obok tablicy posadzono również pamiątkowy świerk przywieziony z Katynia. Uroczystość - Apel Poległych poprzedziła msza święta. Kompozycja składa się z dwóch plastycznych tablic: dużej, na której znajduje się centralna postać odwróconego tyłem jeńca ze skrępowanymi rękoma, w otoczeniu nazwisk zamordowanych, oraz małej z napisem okolicznościowym i plastyczną rogatywką na lewym rogu. Na tablicy znalazły się nazwiska 34 zidentyfikowanych "średzkich" ofiar Katynia, Charkowa i Miednoje.

tablica katyńska
Otoczenie "tablicy katyńskiej" na dziedzińcu średzkiej kolegiaty. Po lewej stronie krzyż misyjny. Tablice wmurowano
w d. przejście prowadzące do ogrodów kolegiackich znajdujących się na skarpie do ul. Dolnej.

b

tablica ks. Meissnera
Tablica marmurowa na południowej ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 29 listopada 1959r. Tablica poświęcona jest ks. Mieczysławowi Meissnerowi, zasłużonemu proboszczowi średzkiej kolegiaty, duchowemu przywódcy ziemi średzkiej w Powstaniu Wielkopolskim, odnowicielowi kolegiaty i inicjatorowi powstania kwatery Powstańców Wielkopolskich na średzkim cmentarzu, w której także został pochowany.
W 2001r. wybrany został przez średzian człowiekiem stulecia.
Tablica na planie kolegiaty >>

tablica ks. Krajewskiego
Tablica marmurowa na południowej ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 22 listopada 2008r. Tablica poświęcona jest ks. Janowi Krajewskiemu, pierwszemu powojennemu proboszczowi średzkiej kolegiaty, jej odnowicielowi kolegiaty po zniszczeniach wojennych, prepozytowi i szambelanowi Jego Świętobliwości Piusa XII. Ks. Jan Krajewski pochowany został na średzkim cmentarzu.
Tablica na planie kolegiaty >>

tablica ks. Janickiego
Tablica marmurowa na południowej ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 29 listopada 1959r. Tablica poświęcona jest ks. Stanisławowi Janickiemu, ostatniemu przedwojennemu proboszczowi średzkiej kolegiaty, zamęczonemu przez okupanta w Forcie VII w Poznaniu.
Tablica na planie kolegiaty >>

południowa ściana kruchty
Widok na południowa ścianę kruchty pod wieżą. Od lewej tablice:
ks. Meissnera, ks. Krajewskiego i ks. Janickiego

tablica K. Zaremby
Tablica marmurowa na zachodniej (wejściowej)  ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 14 czerwca 1964r. Tablica poświęcona jest Franciszkowi ksaweremu Zarembie, wybitnemu, długoletniemu organiście średzkiej kolegiaty i zażożycielowi chóru pw. św. Cecylii
Tablica na planie kolegiaty >>

tablica pomordowanych i poelgłych w II w.św.
Tablica marmurowa na zachodniej (wejściowej)  ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 1 września 1976r. Tablica poświęcona jest wszystkim poległym i zamordowanym w latach II wojny światowej.
Tablica na planie kolegiaty >>

b

R. Berwiński
Idąc dalej ulicą Limanowskiego warto na chwilę zatrzymać sie przy gmachu Biblioteki Miejskiej. Do 1939 istniała w tym miejscu synagoga wyznania Mojżeszowego gminy żydowskiej w Środzie. Zbudowana w 1871 roku, do wybuchu II w. św. pełniła swoją rolę. Zamieniona  przez  okupanta w magazyny, nie wyszła z tej roli także i po wojnie. Wreszcie opuszczony gmach, po przebudowie zaadoptowany został w 1976r na potrzeby "Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy im. Ryszarda  Berwińskiego w Środzie". Na rogu budynku umieszczono granitową tablicę z informacją  o fakcie istnienia synagogi. W 1985 roku, z okazji 40-lecia Biblioteki Publicznej tuż obok wejścia umieszczono mosiężną tablicę z wizerunkiem Berwińskiego i okolicznościowym tekstem.
biblioteka synagoga
O - tablica synagogi O - tablica R. Berwińskiego

b

Pomiędzy ratuszem a parcelą Biblioteki Miejskiej znajduje się niewielki skwer na którym stoi pomnik ks. Augustyna Szamarzewskiego (1832-1891), wieloletniego wikarego średzkiej kolegiaty i wybitnego społecznika, twórcy Towarzystwa Rzemieślniczego w Środzie oraz form bankowości samorządowej polskiej, z powodzeniem konkurujących z pruskimi formami bankowymi, dwukrotnego więźnia pruskich twierdz.
Miejsce upamiętnienia składa się z kompozycji granitowej ławki i połączonej z nią brązowej figury ks. Szamarzewskiego. Pomnik - figurę ks. Szamarzewskiego, autorstwa Chrystiana Gomolca, odlano w firmie Brąz-Art pp. Kwiecińskich z Pleszewa. Odsłonięcia pomnika dokonano 8 października 2016 roku.
Szamarzewski
Szamarzewski_1

b



pomnik armii poznań
Pomnik bohaterkiej Armii "Poznań" stanął 15 września 1979 roku z okazji 40 rocznicy Września 39'. przy ulicy Limanowskiego, na Placu Armii "Poznań". Autorami projektu są Bogdan Biały i Franciszek Dzikowski. Monument składa się z dwuczłonowego cokołu na planie kwadratów na którym umieszczono wrześniowego Orła. Całość wykonana z polerowanych płyt granitowych ustawiona jest po jednej stronie niskiego płaskiego tarasu wykonanego w tej samej technice. Po drugiej stronie tarasu umieszczono mosiężny krzyż Virtuti Militari i maszty do flag. Na cokole umieszczono mosiężną tablicę z napisem "ŻOŁNIERZOM BOHATERKIEJ ARMII POZNAŃ SPOŁECZEŃSTWO ZIEMI ŚREDZKIEJ". pomnik otoczony jest formowanym w kształcie krzyża żywopłotem.

b

tablica Palinkiewiczów 23 stycznia 2012r w 67 rocznicę wyzwolenia Środy spod niemieckiej okupacji odsłonięto tablicę upamiętniajaca Stanisławę Palinkiewicz i jej syna Lecha, członków sztabu Inspektoratu Środa Armii Krajowej, którzy ponieśli śmierć w hitlerowskich obozach koncentracyjnych - Stanisława w Ravensbruck, Lech w Żabikowie. Tablicę ufundowało średzkie Koło Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej.
pl. Armii Poznań

b

pomnik powstańców
W jedynym w naszych dziejach udanym zrywie narodowowyzwoleńczym, średzianie wzięli bardzo aktywny udział, tworzac własne oddziały i walcząc na wielu jego frontach. Już po zakończeniu Powstania utworzone Towarzystwo b. Uczestników Powstania Wielkopolskiego  rozpoczęło starania o uczczenie walczących w tym zrywie. Od 1928r. trwały starania o stworzenie oddzielnej kwatery na średzkim cmentarzu, które staraniem proboszcza kolegiaty i jednego z uczestników powstania, ks. Meissnera znalazły swój finał w roku 1935. Kwatera założona została na gruncie zakupionym w 1932r i dołączonym do średzkiego cmentarza od strony wschodniej. 11 sierpnia 1935r, w uroczystej procesji przeniesiono na nowe miejsce spoczynku prochy 9 powstańców pochowanych początkowo przy cmentarnej kaplicy. W latach 1935 - 2008 pochowano w kwaterze 178 osób, w tym 136 Powstańców Wielkopolskich. Pomnik i kwatera przechodziły różne koleje losu i koncepcje architektonicznie. w 2008r. dobiegły dziesięcioletnie prace rewitalizacyjne, zakończone odrestaurowaniem pomnika. Autorem nowej koncepcji architektonicznej kwatery był artysta - plastyk Jacek Korpanty.
W końcu kwatery stoi na na kubicznym cokole z jasnego, polerowanego granitu masywny krzyż granitowy, polerowany w kolorze czarnym. Na cokole zdobionym elementami z polerowanego, czarnego granitu z trzech stron umieszczono tablice z tegoż samego materiału:
  • strona lewa: ważniejsze bitwy powstańcze (14 miejsc)
  • strona prawa: poświęcona Alfredowi Milewskiemu, dowódcy 1. Kompanii Średzkiej oraz jego żonie Sabinie, uczestniczce powstania (obydwoje pochowani w Wielkiej Brytanii).
  • frontowa: orzeł powstańczy i napis "DLA CIEBIE POLSKO I DLA TWEJ CHWAŁY"
Przed pomnikiem umieszczono trzy tablice granitowe z krzyżami powstańczymi i nazwiskami 9 powstańców pochowanych w zbiorowej mogile w 1935r.

pomnik Powstanców Wielkopolskich pomnik Powstanców Wielkopolskich

kwatera Powstańców Wielkopolskich pomnik powstańców
Kwatera Powstańców Wielkopolskich Pomnik przed renowacją
przeprowadzoną w 2008r.

b

27 grudnia 2005r z okazji 87 rocznicy Powstania Wielkopolskiego odsłonięto tablicę o wymiarach 2,8 na 1,7m, składajaca się z trzech części wykonanych z czarnego granitu na której wyryto nazwiska 367 powstańców związanych z ziemią średzką. Z okazji 90-tej rocznicy wybuchu Powstania do listy dopisano 17 nazwisk. Autorem projektu tablicy był Artur Herkt, a jej fundatorem Rada Miasta i społeczność średzka. Z okazji 96 rocznicy wybuchu Powstania, w 2014 r, dodano czwartą część tablicy z nową listą nazwisk (126) i powstańczą rozetą. Zdjęcie po lewej przedstawia tablicę w układzie pierwotnym, zaś po prawej - po dopisaniu nowych nazwisk. Pod spodem obecny wyglad tablicy.
tablica w kwaterze powstańców tablica powstańców

tablica powstańców

b

tablica rozstrzelanych - cmentarz tablica rozstrzelanych
Idąc od kwatery powstańców do wyjścia głównego wchodnią ścianą" cmentarza natkniemy się na tablicę upamiętniającą miejsce śmierci dwóch Polaków rozstrzelanych przez hitlerowców. Granitowa tablica o wymiarach 50x40 cm mieści wyryty srebrzony napis: "W TYM MIEJSCU 11 WRZEŚNIA 1939r ZOSTAŁO ROZSTRZELANYCH PRZEZ NIEMCÓW DWÓCH MŁODYCH POLAKÓW JÓZEF RATAJCZAK LAT 18 ZAM. WE WSI ZBĘCHY POW. KOŚCIAN, NN DANE PERSONALNE NIE USTALONE. CZEŚĆ ICH PAMIĘCI" Ofiary pochowane zostały z zbiorowej mogile w kwaterze Powstańców Wielkopolskich.

b

tablica żołnierzy AK
Tablica na ścianie kaplicy cmentarza, z czarnego marmuru na której złotymi literami wygrawerowano stopień, imię i nazwisko dwunastu dowódców Inspektoratu „Środa” Armii Krajowej pomordowanych przez hitlerowców w obozach zagłady oraz 38 żołnierzy Armii Krajowej pochowanych na średzkim cmentarzu. Tablica o wymiarach 1,50 na 0,9 m do ściany kaplicy przytwierdzona jest mosiężnymi śrubami. Uroczystego odsłonięcia dokonano 16.10.2007r.
kaplica z tablicą AK
Cmentarz średzki >>
b
figura MB na Jażdżewskiego
Idziemy dalej ulicą Witosa i skręcamy w Jażdżewskiego. Tutaj, w zakręcie ulicy stoi figura pełniąca ongiś rolę przydrożnej kapliczki na drodze opuszczającej Przedmieście Wszystkich Śwętych w kierunku na Kostrzyn. Przedstawia Matkę Bożą z dzieciątkiem na prawej ręce, ustawioną na wysokim cokole na planie koła.


b

27 grudnia 2011r. w 93 rocznicę wybuchu Powstania Wielkopolskiego odsłonięto tablicę upamietniająca twórców sztabu 1. Ochotniczej Kompanii Średzkiej. Tablicę odsłonili: o. Karol Meissner - bratanek ks. Mieczysława Meissnera, ówczesnego proboszcza kolegiackiego i współtwórcy 1.OKŚ, potomkowie dowódcy 1.OKŚ - Alfreda Milewskiego i Maria Mielcarzewicz, prezes Stowarzyszenia Rodzin Powstańców Wielkopolskich w Środzie. Tablica z wizerunkiem powstańczego orła  i napisem 1. Komp. Średzka (motyw z kompanijnego sztandaru) zawisła na ścianie budynku probostwa kolegiackiego w którym doszło do powołannia kompanii. Napis na tablicy: "W TYM MIEJSCU 27 GRUDNIA 1918 ROKU KS. MIECZYSLAW MEISSNER i ALFRED MILEWSKI POWOŁALI SZTAB WOJSKOWY 1. OCHOTNICZEJ KOMPANII ŚREDZKIEJ. CZEŚĆ ICH PAMIĘCI. WDZIĘCZNI ŚREDZIANIE. 27 GRUDNIA 2011".
probostwo probostwo - tablica

b

26.06.2006 r. podczas obchodów 90-tej rocznicy powstania średzkiego szpitala, odsłonięto tablicę poświeconą prof. Klausowi von Klitzingowi, laureatowi nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, który 28 czerwca 1943 r. urodził się w średzkim szpitalu. W 1980 r. odkrył on kwantowy efekt Halla, za co 5 lat później wyróżniono go Nagrodą Nobla. Napis na tablicy: W TYM SZPITALU 28 CZERWCA 1943 r. URODZIŁ SIĘ PROF. KLAUS VON KLITZING LAUREAT NAGRODY NOBLA W DZIEDZINIE FIZYKI W 1985 R. TABLICA UFUNDOWANA PRZEZ SAMORZĄD POWIATU ŚREDZKIEGO W 2006 R
szpital
szpital
plan >>

b

obelisk ks. Kegla fontanna
Z inicjatywy proboszcza kolegiaty średzkiej ks. Teofila Kegla po zniwelowanym terenie po wałach miejskich i fosie na Przedmieściu Poznańskim utworzono park - miejsce przechadzek i rekraacji mieszkańców Środy. Pomnik upamiętniający ks. Kegla ufundowany przez magistrat miasta Środa przed II w.św. stał początkowo w pobliżu Domu pogodnej Jesieni, jednak usunięty przez Niemców powrócił na średzkie planty dopiero w latach 90.  Po wojnie stał na  skwerze  przykolegiackim, dzieki długoletniemu proboszczowi średzkiej kolegiaty ks. Krajewskiemu. Składa się z obelisku wykonanego ze szlifowanego czerwonego granitu ustawionego na niewielkim cokoliku z tego samego materiału. Na obelisku wyryto słowa: "XIĘDZU T. KEGLOWI ZAŁOŻYCIELOWI TEGO MIEJSCA PRZECHADZEK." Całość umieszczona jest na betonowym postumencie. W lipcu 2006r przed pomnikiem ustawiono niewielką fontannę.

b

tablica Wawrzyńca Chałupki
Na skwerze u zbiegu ulic Wawrzyniaka i Kilińskiego znajduje się obelisk upamiętniający plutonowego Wawrzyńca Chałupkę ps. „Junak”, żołnierza Armii Krajowej, adiutanta komendanta Inspektoratu Rejonowego AK w Środzie, jednego z uczestników operacji zrzutu zaopatrzenia dla AK pod kryptonimem PROSO II przeprowadzonej przez RAF w nocy z 14 na 15 września 1943r. w pobliżu leśniczówki Janowo. Źle przeprowadzona akcja podjęcia zrzutu doprowadziła w konsekwencji do fali aresztowań i  rozbicia średzkiego inspektoratu AK. Plutonowy Chałupka, aresztowany zbiegł z więzienia i wiosną 1944r. zastrzelony został w pobliżu leśniczówki.

Mosiężna  tablica wykonana zaprojektowana została przez artystę plastyka Adama Wójkiewicza (który projektował również tablicę katyńską) i przytwierdzona do okazałego głazu. Nad napisem znajduje się orzełek Armii Krajowej.  Uroczyste odsłonięcie tablicy  odbyło się 18 września 2010r. Napis na tablicy głosi  „PLUTONOWY WAWRZYNIEC CHAŁUPKA 08.08.1913  21.04.1944. ŻOŁNIERZOWI ARMII KRAJOWEJ, BOHATEROWI ZIEMI ŚREDZKIEJ POLEGŁEMU Z RĄK NIEMIECKIEGO OKUPANTA. 18.09.2010” Na tablicy znalazło się także logo fundatora tablicy  Stowarzyszenia „Ziemia Średzka”.

plan >>


tablica Wawrzyńca Chałupki

b

Kilińskiego Kilińskiego
Przed II w. św na dalekim Przedmieściu Poznańskim Nowym swój dom wybudowała rodzina Korczów, właściciele zakładu wypalajacego glinę (stawy na "korbolach"), a także dobrze znanego średzianom budynku przy ulicy 20 pażdziernika zwanego "korczejewem". Przed posesją Korczów, z ich inspiracji stanęła figura Chrystusa na wysokim cokole, na którym umieszczono płaskorzeźbę Matki Bożej z dzieciątkiem. Całość ustawiona jest na piramidalnym tarasie, murowanym z cegieł, otoczonym z trzech stron niskim, tynkowanym murkiem. Autorami pomnika byli Klemens Wasiewicz i Czesław Woźniak.

b

tablica J.H.Dąbrowskiego
Tablica pamiątkowa z tłoczonym wizerunkiem J.H.Dąbrowskiego, zamocowana została do murowanego z kamieni murku przed wejściem głównym do Zespołu Szkół Rolniczych w Środzie, noszącym imię generała od 1978r. Obok umieszczono napis ze stalowych liter GENERAŁ JAN HENRYK DĄBROWSKI. 1755-1818.

b

H. Cegielski
Szkoła zawodowa
W 1948 roku powstała w Środzie Publiczna Średnia Szkoła Zawodowa, mieszcząca się początkowo w budynku Szkoły Podstawowej nr 1, a od 1949 także na II piętrze budynku Liceum Ogólnokształcącego. W 1955 roku nastąpiła likwidacja szkoły, a jej tradycje kontynuowała powstała w 1958 roku Dokształcająca Szkoła Zawodowa będąca filią Zasadniczej Szkoły Metalowej z Jarocina. Szkoła usamodzielniła się w 1963. W 1980 roku została przeniesiona do budynku przy ul. Szkolnej, który do tej pory zajmowało Technikum Rolnicze. 27 października 1983r. szkole nadano imię Hipolita Cegielskiego, a 1988 roku wmurowano akt erekcyjny pod nowy kompleks budynków przy ul. Paderewskiego, który ukończono 1991 roku. Obecnie kompleks składa się 27 klas lekcyjnych, hali sportowej i krytej pływalni. Na frontonie budynku, tuż przy wejściu, widnieje żeliwna tablica, przedstawiająca w centralnej części popiersie (medalion) Hipolita Cegielskiego. Napis głosi: "ZESPÓŁ / SZKÓŁ ZAWODOWYCH / IM. HIPOLITA CEGIELSKIEGO / W ŚRODZIE / WLKP. / PEDAGOG  / PUBLICYSTA 1813-1868 / HIPOLIT CEGIELSKI / WIELKOPOLANIN - PATRIOTA / KRZEWICIEL MYŚLI TECH- / -NICZNEJ". Tablica wykonana została w Odlewni żeliwa w Śremie, i w 1983r. umieszczona została w murze budynku przy ul. Szkolnej.

b

kamień - XXX lecie PRL -stomil stomil
Zapomniana już dziś tablica, umieszczona została na jednym z głazów narzutowych, ustawionym przed d. siedzibą średzkiego STOMILa. Na marmurowej tablicy znajduje sie napis: (?) XXX-LECIA PRL WYKONAŁA ZAŁOGA (?) STOMIL. Cokół zawsze może się przydać...

b

tablica Jana Polskiego
Jan Polski (1886-1940) był pierwszym  burmistrzem Środy po odzyskaniu niepodległości w 1918r. Wybrany został na te funkcję  w 1919r i sprawował ją do  wybuchu wojny. Ogromnie szanowany, sprawny organizator, działacz społeczny, patriota. Aresztowany przez gestapo, zginął w Forcie VII w Poznaniu. W uznaniu jego zasług w roku 2000 przy ulicy jego imienia na omurowanym granitowymi kamieniami głazie narzutowym (ustawionym w tym miejscu znacznie wcześniej) umieszczono mosiężną tablicę z tekstem: "JAN POLSKI. BURMISTRZ ŚRODY WLKP 1919-1939. PREZES OCHOTNICZEJ STRAŻY POŻARNEJ W ŚRODZIE WLKP 1925-1939."

b

dom pocztowca
tablica na domu pocztowca
Na przedwojennym budynku, "tzw domu pocztowca" w roku 2004 umieszczono mosiężną tablicę w kolorze złotym z czarną czcionką, przypominającą tragedię dwóch hiterowskich mordów na ludności Środy i okolic we wrześniu i październiku 1939 roku.

b

pomnik na stadionie
Stadion miejski z okazji 700-lecia miasta otrzymał imię "700-lecia Środy". Przed wejściem od strony ulicy Poselskiej znajduje się kompozycja-pomnik, pamiątka tego wydarzenia. Na niskiej betonowej podstawie umieszczono batonowy blok tworzący cokół, z którego wyrastają trzy maszty. Dwa z nich podtrzymują symbol kół olimpijskich, zaś wszystkie trzy napis STADION 700-LECIA ŚRODY. Na cokole umieszczono tablicę z napisem: WYBUDOWANO Z FUNDUSZÓW PAŃSTWOWEGO PRZEDSIĘBIORSTWA  TOTALIZATOR SPORTOWY.

rocznice i pomniki średzkie

plan

1. pomnik J. H. Dąbrowskiego
2. pomnik harcerzy
3. pomnik zabitych robotników cukrowni we wrześniu 1939r
4. pomnik - miejsce straceń średzian we wrześniu 1939r
5. tablica na łąkach kijewskich w pobliżu ogrodów działkowych
6. pomnik nauczycieli
7. tablica pamiątkowa Szkoły Podstawowej nr 1
7. tablica pamiątkowa izby pamięci żołnierzy AK
8. tablica upamiętniająca profesorów gimnazjum pomordowanych i poległych w II w.św.
8. tablica upamiętniająca nadanie liceum patrona Powstańców Wielkopolskich
9. pomnik 700 lecia miasta
9. tablica pamięci średzian - uczestników Powstania Wielkopolskiego
9. tablica pamiątkowa w 50-tą rocznicę wybuchu II w.św.
9. tablica pamiątkowa w 75-tą rocznicę związku inwalidów wojennych RP
10. figura NMP na rynku
11. figura św. Wawrzyńca na rynku
12. tablica upamiętniająca żołnierzy Armii Krajowej Inspektoratu Środa poległych w latach 1939-1956r
13. tablica pamięci rozstrzelanych  20 października 1939r. średzian
14. tablica pamiątkowa budynku d. hotelu Huttner
15. figura Matki Boskiej przy kolegiacie
15. tablica  pamięci  Jana Pawła II
16. tablica katyńska na  murze zewnętrznym kolegiaty
17. tablica poświęcona ks. Meissnerowi
17. tablica poświęcona ks. Krajewskiemu
17. tablica poświęcona ks. Janickiemu
17. tablica poświęcona Fr. K. Zarembie
17. tablica poświęcona pomordowanym w II w.św.
18. tablica z wizerunkiem Berwińskiego upamiętniająca 40 lecie Biblioteki Miejskiej
18. tablica upamiętniająca istnienie synagogi
19. pomnik Armii Poznań
20. tablica Palinkiewiczów
21. pomnik Powstańców Wielkopolskich
22. tablica powstańców Wielkopolskich
23. tablica pamięci rozstrzelanych  w 1939r. dwóch średzian
24. tablica pamięci dowódców  i żołnierzy AK na średzkim cmentarzu
25. figura  Matki Boskiej przy Jażdżewskiego
26. tablica pamiątkowa utworzenia 1 Kompani Średzkiej
27. obelisk ku pamięci ks. Kegla
28. tablica pamiątkowa Wawrzyńca Chałupki
29. figura Chrystusa przy Kosynierów
30. tablica pamiątkowa J. H. Dąbrowskiego przy ZSR
31. tablica H. Cegielskiego na budynku ZSZ
32. tablica przy Stomilu
33. tablica upamiętniająca Jana Polskiego
34. tablica na "domu pocztowca", ul. 20 Października
35. pomnik - kompozycja z tablicą 700-lecia miasta i budowy stadionu
36. pomnik ks. Szamarzewskiego na ławeczce
37. tablica upamiętniająca Klausa von Klitzinga, noblisty urodzonego w Środzie

Wiedzę zaczerpnąć można z:
J. Sobczak „Zwiedzamy ziemię średzką”, Średzkie Towarzystwo kulturalne, Środa Wielkopolska 2000
Z. Cieśliński
Miejsca Pamięci Narodowej”, Biblioteka R. Berwińskiego, Środa Wlkp. 1997
B. Urbańska "Ludzie i historia w nazwach ulic Środy Wielkopolskiej", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp 2000
"Dzieje Środy Wielkopolskiej
".
t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990
S. Bratkowski „Najkrótsza historia Wielkopolski”wydawnictwo "w drodze", Poznań 1999
P. Anders
  Miejsca pamięci Powstania Wielkopolskiego”, wydawnictwo WBP i CAK, Poznań 2003

Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym:
B. Urbańska "Nowy Rynek" nr 2

B. Urbańska "Ulica Kilińskiego" nr 15

J. Sobczak "Miejsca pamięci Powstania Wielkopolskiego"  nr 5

M. Braszak "Lector si monumentum requiris circumspice"  nr 62
St. Frankowski "Poszerzamy wiedzę o ks. Keglu" nr 73

CR
©MB 08.2005
ost. zm. 04.2017

ds1s_a ds2 ds1s_c