|
 |
Od 1978 roku Polska jest sygnatariuszem Konwencji Ramsarskiej – o ochronie obszarów wodno – błotnych. Konwencja powstała w 1971 roku i obecnie skupia 144 państwa. W preambule konwencji czytamy: „[...]
uwzględniając podstawowe
funkcje ekologiczne obszarów wodno – błotnych jako
regulatorów stosunków wodnych oraz jako
środowiska życiowego charakterystycznej
flory i fauny, a w szczególności ptactwa wodnego [...]
strony uzgodniły co
następuje: |
| W granicach naszego miasta (częściowo) leży również „obszar wodno – błotny”, który dzięki swym unikalnym dla ptactwa wodnego warunkom stał się Obszarem Chronionego Krajobrazu, pod nazwą „Bagna Średzkie”. Obszar ten o pow. 120 ha obejmuje dolinę Strugi Średzkiej wraz z głównym nurtem tej rzeczki oraz torfowiskowymi rozlewiskami. Średnia szerokość obszaru to 300 metrów. Utworzony został uchwałą Rady Miejskiej 20.06.1995 roku, którą zaktualizowano 23.06.2005r. Czym są owe obszary chronionego krajobrazu i jakie zajmują miejsce w strategii ochrony przyrody w Polsce i w Europie? Doświadczenia ostatnich lat uczą, że ochrona przyrody jest skuteczna jeśli działania wokół niej podjęte prowadzone są systemowo. oznacza to, że nie wystarczy juz dziś wyznaczyć i starannie opisać wybrany, szczególnie cenny przyrodniczo obszar. W myśl powszechnie przyjmowanej zasady: „myśleć globalnie, działać lokalnie”, każdy obszar chroniony znajduje się w określonym otoczeniu, z którym mniej lub bardziej koresponduje. |  |
 |
Inaczej mówiąc ochrona przyrody poprzez formy ochrony przyrody winna uwzględniać wzajemne oddziaływanie obszarów objętych ochroną umożliwiając zachowanie bioróżnorodności biologicznej. Ochrona przyrody, winna więc uwzględniać nie określony obszar lecz system wzajemnie powiązanych obszarów, nie rzadko pokrywających się i wzajemnie przenikających, zależnych od siebie. Formy ochrony przyrody w Polsce dostosowane do regulacji UE ustala Ustawa z 16 kwietnia 2004 r „O ochronie przyrody” z późniejszymi zmianami. W strategii ochrony przyrody w Polsce na najwyższym szczeblu drabiny stoją Parki Narodowe, których jest obecnie 23 i które zajmują 3145 km2 czyli ok. 1% powierzchni kraju. Ich głównym zadaniem jest ochrona szczególnie ważnych, naturalnych lub zbliżonych do naturalnych ekosystemów, wyjątkowych ze względów naukowych, dydaktycznych, społecznych i kulturowych. |
|
Zadaniem
pośrednim parku są funkcje dydaktyczne i wychowawcze. Istotnym
kryterium jest
także wielkość, bo aby dany obszar mógł zostać parkiem
narodowym musi mieć co
najmniej
|
 |
|
 |
Na terenie rezerwatu chroniona jest cała przyroda lub jej wybrane składniki. Rezerwaty są formą szczególną gdyż, mogą wchodzić w skład większych terytorialnie Parków Narodowych lub stojących niżej w strategii ochrony przyrody: Parków Krajobrazowych o Obszarów Chronionego Krajobrazu. Parki Krajobrazowe to twory terytorialne o zadaniach podobnych do Parku Narodowego i rezerwatu z tą jednak różnicą, że na ich terenie prowadzić można działalność gospodarczą i rolniczą, a ochronie podlegają tutaj zarówno walory przyrodnicze jak i krajobraz kulturowy. Obecnie w Polsce jest 121 Parków Krajobrazowych zajmujących łącznie powierzchnię ponad 2500 ha co stanowi 8% pow. Polski. |  |
 |
Wokół Środy Wielkopolskiej istnieje kilka takich parków. Od południa mamy Żerkowsko – Czeszewski Park Krajobrazowy, ze wspaniałym rezerwatem faunistycznym „Dębno nad Wartą" oraz florystycznymi: , "Czeszewski las" (połączył w 2004r. rezerwaty "Czeszewo" i "Lutynia") i "Dwunastak". Część parku, łącznie z rezerwatem Dębno znajduje sie w granicach powiatu średzkiego (gm. Nowe Miasto). Od Zbrudzewa k. Śremu aż do granic Wielkopolskiego Parku Narodowego rozciąga się, wzdłuż Warty, Rogaliński park Krajobrazowy, a kilka kilometrów dalej rozpoczyna się Park Krajobrazowy im. gen. D. Chłapowskiego. Z kolei od północnego zachodu tuż przed Pobiedziskami mamy Park Krajobrazowy „Promno” (najmniejszy Park Krajobrazowy w Polsce), a dalej Lednicki Park Krajobrazowy i Park Krajobrazowy „Puszcza Zielonka”. Wszystkie Wielkopolskie parki krajobrazowe (12, w tym dwa transgraniczne) organizacyjnie skupione są w Zespole Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego (od 1999r). |
 |
Jeśli
jakiegoś obszaru nie można, ze względów formalnych objąc
ochroną w postaci
Parku narodowego lub Parku Krajobrazowego, a jest ważny ze względu na
wartości
przyrodnicze i krajobrazowe tworzy się obszary chronionego krajobrazu.
Z
charakterystyk istoty ochrony przypominają one Parki Krajobrazowe nie
wymagają
one jednak tworzenia planów ochrony i służą raczej
zachowaniu krajobrazu
nieprzetworzonego. Ich drugorzędnym, jednak wyróżniającym
zadaniem jest
łączenie, ochrona korytarzy dla ekosystemów chronionych,
utworzonych przez
parki narodowe, rezerwaty i parki krajobrazowe. W mysl
koncepcji łaczenia
ze sobą obszarów chronionych i budowy korytarzy
ekologicznych porzez obszary
chronionegi krajobrazu mamy od południa Środy całkiem spory organizm
ochronny w
postaci: |
|
 |
 |
Nie trudno jednak zauważyć, że obszar „Bagna
Średzkie”, póki co, pozostaje nieco osamotniony, bo nie łączy się bezpośrednio
z żadną formą ochrony z wyżej wymienionymi. Piszemy jednak „póki co”, bo jeśli
wszystko dobrze pójdzie wkrótce sytuacja się zmieni. Nie trudno bowiem
zauważyć, ze aż prosi się o objecie ochroną całego dolnego biegu Strugi
Średzkiej oraz środkowego biegu Maskawy. Tymczasem
wypada jeszcze wymienić pozostałe, równie istotne formy ochrony, którymi są:
|
|
Ostatnim poziomem jaki możemy wyróżnić jest pojedynczy chroniony obiekt czyli Pomnik Przyrody. W ramach wszystkich form występować może także ochrona gatunkowa. Swoistymi formami ochrony są także:
|
 |
 |
Od 1990 organizacja nazywana jest także The World Conservation Union. Skupia obecnie 83 państwa i ponad 1000 organizacji pozarządowych zajmujących sie ochroną przyrody i środowiska naturalnego. Jedna z komórek organizacji, World Commision Protected Area (WCPA) opracowała modelowe formy ochrony przyrody (rysunek poniżej, linie przerywane), które z różnymi przekształceniami rekomendowane są dla ustawodawstwa poszczególnych państw. Najbardziej spektakularnym przedsięwzięciem organizacji jest jednak publikowanie tzw "Czerwonej księgi" gatunków zagrożonych wyginięciem. W imieniu organizacji badaniem, definiowaniem i publikacją listy zajmuje się Species Survival Commision (SCC). Najważniejsze obiekty dziedzictwa naturalnego trafiają na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO będącą załącznikiem do Konwencji o Ochronie Światowego Dziedzictwa UNESCO z 1972r. |
|
Niestety w naszym kraju taki
obiekt jest tylko jeden: Białowieski Park Narodowy.
W ramach współpracy międzynarodowej UNESCO prowadzi także od 1971r program
badawczy Men and Biosphera (MaB) w ramach którego tworzy się tzw. Rezerwaty
Biosfery. Na tej liście znajdują się min. Kampinoski Park
Narodowy, Rezerwat Biosfery Tatry, Rezerwat Biosfery Karpaty Wschodnie, Babiogórski
Park Narodowy, Rezerwat Biosfery Karkonosze, Słowiński Park Narodowy,
Białowieski Park Narodowy, Jezioro Łuknajno i Polesie Zachodnie. W 1992r.
Rada Europejska przyjela koncepcję sieci ekologicznej, jednolitej dla całej
Europy, której głownym zadaniem jest zdefiniowanie i ochrona obszarów
zapewniajacych bioróżnorodność. Istotą tego dążenia jest przekonanie, ze
zachowanie bioróżnorodności gatunków jest możliwe jeśli zapewni się im
odpowiednie warunki migracji pomiędzy obszarami objętymi ochroną. Sednem sieci
EECONET (European Ecological Network) jest więc pojęcie korytarza
ekologicznego, który łączy tzw. obszary węzłowe.
|
 |
 |
Obszary węzłowe i korytarze dzieli się na te o znaczeniu krajowym (w ramach ECONET-PL) i międzynarodowym. Nad przebiegiem programu czuwa powstała w 1990r z siedzibą w Kopenhadze. Informacje na temat obiektów sieci EECONET gromadzi agenda systemowa CORINE (Europejska Agencja Środowiskowa (European Envirimental Agency, EEA),Coordination of Information on the Environment), którego siedzibą jest Bruksela. Siec EECONET i system CORINE stały się podstawą do opracowania sieci NATURA 2000 obejmującej tworzenie w skali kontynentu obszarów ochrony zwierząt ("Specjalne Obszary Ochrony [siedlisk]” – SOOs, zwane też "dyrektywą siedliskową") ze szczególnym uwzględnieniem ptaków („Obszary Specjalnej Ochrony [ptaków]” – OSOp, zwane też "dyrektywą ptasią"). Obszary te mogą pokrywać się z już istniejącymi formami ochrony przyrody) i docelowo mają obejmować 15% powierzchni kontynentu (w Polsce, obecnie 8%). Obszary NATURA 2000 są już prawnie umocowane w naszym prawodawstwie, jako jedna z form ochrony przyrody. Najbliżej nas znajduje się obszar "Dolina Środkowej Warty" OSOp (kod: PLB300002) obejmujący fragment doliny Warty pomiędzy wsią Babin koło Uniejowa i Dębno n. Wartą. Częściowo w gminie Zaniemyśl znajduje się także Obszar "Ostoja Rogalińska" OSOp (Kod obszaru : PLB300017), występujący w całości w dolinie Warty, pomiędzy Stęszewem, Puszczykowem a Zaniemyślem. W zakresie "Dyrektywy siedliskowej" (SOOs) zadanie ochrony na podobnym obszarze (bez rejonu Stęszewa) spełnia obszar "Rogalińska Dolina Warty" (Kod : PLH300012) i „Ostoja Wielkopolska” (kod: PLH300010). |
| I tutaj pojawiła się wreszcie szansa na objęcie większą ochroną rejonu Strugi Średzkiej. Oto bowiem okazało szybko sie, ze ustanowione do tej pory obszary NATURA 2000 są dalece niewystarczające do zachowania bioróżnorodności i niereprezentatywne dla wszystkich gatunków. Jednym ze skutków takiego stanu rzeczy stało się publikowanie tzw. Shadow List, obszarów, które zdaniem organizacji pozarządowych (WWF, Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków OTOP i Klub Przyrodników) powinny znaleźć się w sieci NATURA 2000. Obecnie obowiązuje Shadow List 2008 (wcześniej ShL 2006) obejmująca 365 obszarów o powierzchni 11296 km2. Dla już istniejących 63 obszarów proponuje się modyfikacje ich granic. Z naszego regionu na liście znalazło sie 6 obszarów (tabela), wśród których jest m.in. „Dolina Maskawy i Średzkiej Strugi” o pow. 1193, 1 ha (kod: pltmb 331). Jak widać znalazł się w jego granicach zarówno dolny bieg Strugi Średzkiej jak i środkowa cześć biegu Maskawy. |  |
 |
W dodatku wraz z projektowanym obszarem „Lasy Żerkowsko – Czeszewskie” i innymi istniejącymi już obszarami tworzyło by to doskonały korytarz ekologiczny, bezpośrednio związany z dolina Warty. Niestety wśród postulowanych i przyjętych do realizacji przez rząd RP znalazł się tylko obszar dolnego biegu Strugi Średzkiej. W opracowaniu ekofizjograficznym Wielkopolskiego Biura Planowania Przestrzennego obszar w Strugi Średzkiej i Maskawy uznany został jako jedno z miejsc cennych dla ptaków w okresie lęgowym i podczas wędrówek (m.in. lęgowisko bąka, gegawy, błotniaka stawowego, żurawia, rycyka, rybitwy białowąsej oraz koncentracji ptaków w czasie wędrówek: łabędzia niemego, świstuna, cyraneczki i łyski. Obszar ten od Krzyżownik, Dachowej i Szczodrzykowa na płn.-zach do końca O.Ch.K „Bagna Średzkie na płd-wsch nazwano „Dolina Średzkiej Strugi i pola koło Bieganowa” (ozn. 35). Tuż za witaczem Środy przy trasie katowickiej na wsch. od trasy rozpościera się obszar „Dolina Maskawy koło Nietrzanowa” (ozn. 34), który łączy się z innymi obszarami (m.in „Stawy w Miłosławiu” – 35, „Dolina środkowej Warty” – 37, „Żerkowsko – Czeszewski P.K. od Warty na południe” – 56). |
|
Póki co, niejako na pocieszenie warto
zaznaczyć, że olbrzymi potencjał doliny Warty pomiędzy Nowym Miastem a Śremem,
który do tej pory nie podlegał ochronie planuje się objąć ochrona w ramach
Obszaru Chronionego Krajobrazu Pradolina Warciańsko - Obrzańska. Kończąc
ponownie Konwencją Ramsarską ze smutkiem można stwierdzić, że póki co nasze
„Bagna Średzkie” trafić na listę szans wielkich nie mają, bo spośród wielu
obszarów wodno – błotnych w naszym kraju na liście znajdują się tylko: Rezerwat
Jezioro Świdwie (woj. zachodniopomorskie) Słowiński Park Narodowy,
Rezerwat Jezioro Siedmiu Wysp (woj. warmińsko – mazurskie), Rezerwat
Jezioro Łuknajno (woj. warmińsko – mazurskie), Biebrzański Park Narodowy
(woj. podlaskie), Rezerwat Jezioro Karaś (woj. pomorskie), Rezerwat
Stawy Milickie (woj. dolnośląskie) i Park Narodowy Ujście Warty we
fragmencie. Lista ta jak widać jest stosunkowo krótka, lecz być może kiedyś
znajdą się na niej „Bagna Średzkie”. Ponadto niektóre polskie Parki Narodowe
zrzeszone są w ramach wspólnego programu badań w Federacji EUROPARC,
działającej w ramach Unii Europejskiej.
|
 |
|
 |
 |
 |
| Folder poświęcony średzkiemu obszarowi chronionemu wydany w 2005r z inicjatywy Starostwa Powiatowego w Środzie. Wydawcą jest Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody "Salamandra". |
 |
 |
Formy
ochrony przyrody definiowane przez Ustawę o ochronie przyrody z 2004r (czcionka czarna, pełne prostokąty) oraz przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (The World Conservation of Nature and Resources - IUCN) (czcionka kolorowa, prostokąty przerywane, numeracja od I do VI). Na grafice nie uwzględniono idei Federacji EUROPARC oraz idei UNESCO Man And Biosphere (MaB). Obszar IV wpisuje się w ideę NATURA 2000 |
| Cechy form ochrony przyrody |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
| Plan O.Ch.K. "Bagna Średzkie" | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
 |
| Schemat występowania obszarów NATURA 2000 w pobliżu Środy Wielkopolskiej. |
 |
 |
 |
| Wiedzę
zaczerpnąć można z: „123x Wielkopolska” praca zbiorowa, WBP, Poznań 1995 „155x Wielkopolska” praca zbiorowa, WBP, Poznań 2000 "202x Wielkopolska" praca zbiorowa p.red. W. Łęckiego, Poznań 2005 "Przyroda Wielkopolski", pod red. Włodzimierza Łęckiego, WBPiCAK, Poznań 2007 J. Sobczak „Zwiedzamy ziemię średzką”, Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wielkopolska 2000 B. Kucharski „Miłosław”, WBP, Poznań 1997, „Pyzdry. Miasto nad Wartą” praca zbior., ABOS, Poznań 1993, „Żerków i Nowe Miasto nad Wartą” praca zbiorowa, WBP, Poznań 1997, „Wielkopolski Park Narodowy”, praca zbiorowa, WBP, Poznań 1999, M, Chojnacka, B. Raszka "Lednicki Park Krajobrazowy", WBPiCAK, Poznań 2003 i 2007 K. Kasprzak, B. Raszka "Park Krajobrazowy Promno", WBPiCAK, Poznań 2008 K. Kasprzak, J. Sobczak „Żerkowsko – Czeszewski park Krajobrazowy”. WBPiCAK, Poznań 2009 P. Anders "Puszcza Zielonka", WBPiCAK, Poznań 1997 i 2004 K. Kasprzak, B. Raszka "Rogaliński Park Krajobrazowy", WBPiCAK, Poznań 2005 K. Kasrzak, B. Raszka "Park Krajobrazowy im. Dezyderego Chłapowskiego", WBPiCAK, Poznań 2007 Popularna Encyklopedia Powszechna, Atlas Polski tom 1 i 3, FOGRA, Kraków 2003 "Wielkopolska i Lubuskie" seria "Polska niezwykła. Województwa" przewodnik, DEMART Ustawa O ochronie przyrody z 2004 roku Konwencja Ramsarska z 1971 roku |
 |
©MB 5.2005 ost. zm. 4.2010 |
|
