Miłosław to niewielkie wielkopolskie miasteczko położone na południowym krańcu równiny wrzesińskiej, tej samej jednostki geograficznej na której leży Środa. Choć dziś to urokliwe, spokojne, ledwie kilkutysięczne miasteczko to jednak bywało w swej kilkusetletniej historii ważnym centrum wydarzeń. Dziś administracyjnie wchodzi w skład powiatu wrzesińskiego, będąc stolicą jednej z jego gmin. Bywało również drzewiej, że stanowiło część powiatu średzkiego! Leży ledwie 14 km od Środy, stąd grzechem byłoby go nie poznać. Rzut oka na mapę i już wiemy, że pojedziemy do Miłosławia zatrzymując się w Winnej Górze, a drogę powrotną odbędziemy przez Murzynowo Kościelne, w poszukiwaniu jedynych ocalałych wiatraków powiatu.

    Tyleż razy już zawitaliśmy do Winnej Góry, że czujemy się tutaj niemalże jak w domu. Winna Góra, z pałacem wodza Legionów, a przede wszystkim z miejscem jego spoczynku, pozostaje jednym z najważniejszych elementów panteonu polskich bohaterów narodowych. Abstrahując wszak od całej wojskowej kariery Dąbrowskiego, pasma jego zwycięstw w walce o wolną ojczyznę na jej terenie i daleko poza jej granicami, od jego roli jaką odegrał w całej epoce napoleońskiej, dziś dla milionów Polaków to przede wszystkim bohater narodowej pieśni, z którą jak się zdaje, Polacy identyfikują się coraz powszechniej i z coraz większą dumą. Pierwsze kroki kierujemy do kościoła pw. św. Michała Archanioła, przy którym w 1863 roku z inicjatywy kilku wybitnych Wielkopolan (min. Seweryn Mielżyński z pobliskiego Miłosławia) powstała kaplica grobowa, do której przeniesiono doczesne szczątki generała, spoczywające do tego czasu w podziemiach kościoła. Bryła barokowego kościoła pochodzącego 1766 roku (powiększonego o prezbiterium i transept w 1912r.) doskonale współgra z neobarokowym, obecnym wyglądem przylegającej od zachodu kaplicy. Pierwotna form kaplicy, neogotycka, projektowana była przez Seweryna Mielżyńskiego z Miłosławia, mecenesa sztuki, organicznika, właściciela miłosławskich dóbr, który jeszcze nie raz pojawi się na ścieżce, którą dziś podążamy. Obecny kształt kaplica otrzymała w trakcie przebudowy kościoła z 1912 roku.

    Wewnątrz pochylamy się nad wspaniałym grobowcem 
J. H. Dąbrowskiego, z kształtu istotnie przypominający grobowiec Scypiona Afrykańskiego, wielkiego rzymskiego dowódcy, a biały, częściowo pilastrowany front sarkofagu zdobi jedyny złoty napis: „HENRYK DĄBROWSKI”. Udajemy się do pałacu. Dzisiejsza budowla pochodzi z 1910 roku i powstała z inicjatywy prawnuka J. H. Dąbrowskiego – Henryka Mańkowskiego. Stary pałac był XVIII wieczną budowlą, należącą pierwotnie wraz z Winną Górą do biskupów poznańskich. Dobra te zsekwestrowane zostały przez władze pruskie w 1796 roku i wraz z wsiami średzkiego starostwa utworzyły „Domainen Amt Środa”, zwane w czasie istnienia Księstwa Warszawskiego „ekonomią średzką”. W 1807 roku, na mocy postanowienia cesarza jako „restytucja za sprzedane dziedziczne dobra” klucz winnogórski (ekonomia średzka) i analogiczne doba pyzdrskie przyznane zostały Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu. Tutaj też Dąbrowski zmarł 6 czerwca 1817 roku. Do 1880 roku w Winnej Górze gospodarzył syn J. H. Dąbrowskiego - Bronisław. Po jego śmierci w roku 1888 majątek przeszedł na własność potomków generała, Mańkowskich, którzy pozostawali właścicielami Winnej Góry do 1939 roku. Budowa nowego pałacu wg projektu poznańskiego architekta Stanisława Boreckiego, wymuszona była najprawdopodobniej złym stanem technicznym XVIII wiecznej budowli, choć początkowo Mańkowski planował jedynie jej renowację.

    We wrześniu 1939 roku zagrabiony pałac przejął w posiadanie feldmarszałek III Rzeszy Wilhelm Kaitel. W 1963 roku pałac wraz z folwarkiem znalazł się w posiadaniu Instytutu Ochrony Roślin z siedzibą w Poznaniu. W Winnej Górze zlokalizowano jeden z Rolniczych Zakładów Doświadczalnych, których zadaniem jest weryfikacja i praktyczna ocena metod ochrony wypracowanych w Instytucie. Wchodzimy na teren pałacu i z podziwem oglądamy wspaniale wypielęgnowaną zieleń w obejściu, zadbany staw z wyremontowanym mostem i odnowioną urną, z sercem Stanisława Chłapowskiego, a nade wszystko przepięknie odnowioną elewację pałacu. Nowa jakość w winnogórskim dominium pojawiła się w 2003 roku, kiedy to właścicielem pałacu został Stanisław Hybner. Pojęcie prywatności, co godne podkreślenia i szacunku, nie zostało w przypadku tego założenia wypaczone w sposób, w jaki często spotykamy na trasach naszych wycieczek. Okazuje się, że doskonale dało się pogodzić  pojęcie prywatności z utrzymaniem dojścia do pałacu, pałacowego parku, a przede wszystkim istniejącego od 1987 roku muzeum gen. Dąbrowskiego (od 1987 roku Izba Pamięci, od 1997 roku – Muzeum). Warto bowiem pamiętać, że winnogórski pałac, abstrahując od polityczno – gospodarczych powojennych zawirowań i współczesnych wolnorynkowych praw, to miejsce, gdzie obecność idei pieśni jednoczącej naród jest odczuwana szczególnie. Warto o tym pamiętać. I znów, także przez pryzmat Winnej Góry i Siernik, pozostających na drugim biegunie postrzegania pojęcia wspólnej histori, pozostaje nam powtórzyć „Noblez oblique!”. Z całą pewnością w Winnej Górze szlachectwo ma pokrycie w zobowiązaniach. Opuszczamy Winną Górę, kierując się wprost do położonego 4 km dalej Miłosławia i jako pierwszy na tapetę bierzemy stojący opodal rynku (a raczej znacznie wydłużonego placu pełniącego tę rolę) późnogotycki kościół pw. św. Jakuba, który w swych kilkusetletnich dziejach przechodził bardzo dziwne koleje losu. Poprzednia, drewniana świątynia, istniejąca tutaj już od XII wieku przeszła w 1555 roku w ręce protestantów, jednak już 1572 roku kościół strawił pożar, którego niszczycielska siła zniszczyła większą część miasta.

  Z inicjatywy Seweryna Mielżyńskiego i częściowo wg jego projektu kościół został gruntownie odnowiony i przebudowany w latach 1842-45. Zlikwidowano ciężkie, gotyckie sklepienia łukowe zastępując je lekkim, kasetonowym stropem drewnianym, mury wzmocniono filarami, dobudowano kruchtę przed głównym wejściem, a szczyt zyskał charakterystyczną wieżyczkę sygnaturową. Kolejna rozbudowa to rok 1913 kiedy to dobudowano kaplicę grobową Kościelskich i nawy boczne. Odchodzimy od schodów prowadzących na plac kościelny ul Zamkową w kierunku pałacu. Najpierw jednak zatrzymujemy się na chwilę przy południowo zachodnim, wysoko wyniesionym narożniku dziedzińca kościelnego. Wznosi się tutaj ciekawa figura św. Wawrzyńca z pocz. XIX wieku (proj. Konrad Chojecki), która pierwotnie stała nieco niżej, zaledwie kilkanaście metrów od obecnego miejsca. Dziś znajduje się tam niewielki pomniczek w kształcie spłaszczonego ostrosłupa z marmurową tablicą. Pomniczek  ów ustawiony został z inicjatywy Seweryna Mielżyńskiego na grobie 33 powstańców Wiosny Ludów poległych w bitwie miłosławskiej 30. 04. 1848 roku. Pierwotnie ta mogiła powstańców znajdowała się w obrębie przykościelnego cmentarza, który przestał być użytkowany w I poł. XIXw. 

    5 lat później zwłoki przeniesiono na obecne miejsce, stawiając na grobowcu figurę św. Wawrzyńca, stojącą dotąd nieopodal pierwotnej mogiły, przed budynkiem wikarówki. Projekt grobowca wykonał sam Seweryn Mielżyński. W roku 1928 z okazji 80 rocznicy bitwy miłosławskiej pomnik – mauzoleum miłosławskich kosynierów odwiedził prezydent Ignacy Mościcki, wtedy też na grobie pojawiła się marmurowa tablica zawierająca treść: POLEGŁYM W BITWIE MIŁOSŁAWSKIEJ 30.04.1848 ROKU. WDZIECZNI RODACY. W 1940 roku pomnik – mauzoleum zniszczył okupant, a cudem ocalałą figurę św. Wawrzyńca przeniesiono do kościoła. Ocalała także marmurowa tablica, którą (z nieznanych nam powodów) wmurowano ok. 1946 roku w stary pomniczek – mogiłę, gdzie znajduje się do dziś. W 1968 roku odnowiono mogiłę - mauzoleum miłosławskich kosynierów, w który wmurowano marmurową płytę z napisem: TU SPOCZYWAJĄ KOSYNIERZY MIŁOSŁAWSCY POLEGLI W MIŁOSŁAWIU W ROKU 1848. Jednak dopiero w trzy lata później nad mauzoleum wróciła figura św. Wawrzyńca, przechowywana w kościele. Rzeczywiście charakterystyczne dla tego narodu koleje losu… Przy placu zamkowym znajduje się także XIX wieczny budynek szkoły, który w latach 1846-48 zaprojektował i wzniósł, a jakże! Seweryn Mielżyński.

    Warto pamiętać, że budynek na trwałe zapisał się w dziejach Miłosławia. Oto bowiem, nim został na dobre skończony już przyszło mu pełnić rolę lazaretu bitwy miłosławskiej, zaś w latach 1901-07 uczące się tutaj dzieci poszły śladem dzieci wrzesińskich, odmawiając nauki religii w języku niemieckim. Obok wejścia szkoły od 1964 roku znajduje się tablica informująca o tym wydarzeniu. Po przeciwnej stronie ul Zamkowej stoi neogotycki dawny kościół ewangelicki, który od 1977 roku pełni rolę Muzeum Ziemi Miłosławskiej. Przechodzimy na drugą stronę wojewódzkiej „15-tki” i przekraczając bramę wchodzimy na teren miłosławskiego parku pałacowego. Tuż obok stoi jeszcze dość stylowy, lecz makabrycznie wręcz zniszczony i zapuszczony domek dozorcy parkowego z 1864 roku. Miłosławski pałac poprzedza oś widokowa, w postaci dwóch równoległych dojazdów rozdzielonych trawiastym dywanem z krzewami. Nieregularny kształt pałac zawdzięcza jego dwóm wielkim właścicielom, którzy odcisnęli swe piętno na dziejach Miłosławia: Mielżyńskich i Kościelskich. Pierwotnie już w XVI wieku,  tuż obok dzisiejszego pałacu istniał drewniany dwór należący do Górskich, być może częściowo obronny,  jak bywało to w zwyczaju epoki.

     Dwór ten zastał nabywający 1777 roku dobra miłosławskie starosta radziejowski i wałecki, podkomorzy wschowski, pułkownik Maciej Mielżyński. Około 1830 roku Mielżyńscy (najprawdopodobniej Franciszka Mielżyńska, wdowa po Józefie, synu Macieja) budują niewielką willę zwaną „altaną”. To środkowa partia dzisiejszego pałacu. W 1835 roku dobra miłosławskie obejmuje syn Franciszki i Józefa – Seweryn, który na dobre osiedlił się w Miłosławiu w 1842, roku po powrocie z emigracji politycznej. Od razu zabrał sie do rozbudowy pałacu zaczynając od dobudowania zachodniego, niewielkiego skrzydła i niskiej wieży, a następnie skrzydła wschodniego. W takiej postaci pałac zastały wydarzenia Wiosny Ludów, a szczególnie bitwa miłosławska, podczas której w pałacu kwaterował sztab Ludwika Mierosławskiego. Kolejną rozbudowę Seweryn Mielżyński rozpoczął na dwa lata przed swoją śmiercią, w 1870 roku. Dobudowano wtedy dwa skrzydła w elewacji ogrodowej. Warto wspomnieć że w czasach Seweryna Mielżyńskiego w Miłosławskim pałacu gościli m.in. Wincenty Pol, Józef Ignacy Kraszewski, Władysław Syrokomla, Adam Chmielowski (w 1870 roku, zanim jeszcze został Bratem Albertem). 

    Silne były też związki Seweryna Mielżyńskiego z postacią Adama Mickiewicza. W 1869 roku w miłosławskich dobrach wakacje spędził Józef Mickiewicz (syn poety, zaś rok później swe ostatnie dni spędziła tutaj żona poety Teofila Lenartowicza Zofia z Szymanowskich Lenartowiczowa, przyrodnia siostra Celiny, żony Mickiewicza. Kiedy w 1872 roku umiera bezdzietnie Seweryn Mielżyński, dobra miłosławskie przechodzą w posiadanie Józefa, bratanka, który zaledwie dwa lata wcześniej odziedziczył także Iwno, z którego uczynił swą rodową siedzibę. Miłosław zaczął stopniowo podupadać. W 1895 roku właścicielem Miłosławia stał się Józef Teodor Kościelski herbu Ogończyk, poseł do parlamentu pruskiego, działacz społeczno-polityczny, absolwent poznańskiego gimnazjum Marii Magdaleny, mecenas sztuki i kolekcjoner. 

   Uroczystości na których wspaniałą mowę wygłosił Henryk Sienkiewicz stały się wielką narodową manifestacją, a ponieważ pomnik znalazł się na terenie prywatnym władze pruskie nie bardzo mogły się tej inicjatywie przeciwstawić. Z pobytem Henryka Sienkiewicza w Miłosławiu wiążą się dwie inne ciekawe historie.  To w trakcie tej uroczystości nasz narodowy „pokrzepiciel serc” poznał Marię Radziejewska, dość wyemancypowaną jak na ówczesne czasy pannę pochodzącą z Zielnik koło Środy, która wejść miała do historii jako czwarta Maria Sienkiewicza, czwarta miłość, nader nieszczęśliwa, o dość niejasnych przyczynach tego nieszczęścia.  Henryk Sienkiewicz gościł także w Winnej Górze na grobie J. H. Dąbrowskiego, ale także na zaproszenie gospodarza powziął wyprawę przez Wartę – wszak mickiewiczowski Śmiełów stąd już niedaleko. Zachwyt pisarza nad wspaniałym widokiem prastarych dębów porastających południowy brzeg warty miał później swe odbicie w "Krzyżakach". W 1904 roku Józef Kościelski opuścił Miłosław i zamieszkał w Poznaniu gdzie umarł w 1911 roku. Pochowany został jednak w krypcie miłosławskiego kościoła św. Jakuba. Syn Józefa, Władysław ożenił się z warszawską aktorką Moniką Krystyńską, co uchodziło za akt mezaliansu. Niemniej jako poeta, tłumacz i bibliofil zakłada Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska”. 

   W 1933 roku popełnia samobójstwo wyskakując z okna poznańskiego Bazaru. Nieszczęść rodzinnych nie było jednak końca. Jedyny syn Moniki i Władysława, Wojciech, żołnierz armii polskiej we Francji w wieku 28 lat popełnia samobójstwo. Monika Kościelska testamentem w roku 1959 ustanawia fundację Kościelskich, która od 40 ponad lat stanowi jedną z najbardziej prestiżowych nagród dla pisarzy i poetów – jej beneficjentami byli m.in. Wisława Szymborska i Zbigniew Herbert. W 2005 roku nagroda po raz pierwszy przyznana została w miłosławskim pałacu, odtąd co trzy lata uroczystość ta odbywa się właśnie tutaj, tak więc następna za… dwa miesiące (uroczystość odbyła się w październiku). Kierujemy się do ogromnego, przypałacowego parku ścieżką, która zaprowadzi nas wprost do pomnika Słowackiego. Malowniczy park zyskuje dużo dzięki przepięknie wkomponowanemu w jego różnorodną roślinność nieregularnemu stawowi (5 ha powierzchni), poprzecinanego licznymi wyspami i prowadzącymi na nie mostkami. Ścieżkę ozdabiają wspaniałe, majestatyczne, prastare dęby, z których jeden to 680 cm olbrzym zwany Dębem Słowackiego. Tuż obok dębu w zaciszu miłosławskiego parku stoi pomnik naszego drugiego wieszcza. Popiersie poety wyniesione jest w górę na wysokiej kolumnie, wyrastającej z półkolistej, wysokiej ławeczki. Obok kolumny, przytulona do niej, siedzi zadumana wiejska dziewczyna. Na kolumnie napis: JULIUSZOWI 1804-1849 i 1899. Autorem tej wymownej w formie koncepcji był znany wielkopolski rzeźbiarz Władysław Marcinkowski. W trakcie okupacji pomnik szczęśliwym trafem uprzednio zdemontowany, przechowany został w bezpiecznym miejscu i wrócił do przypałacowego parku dopiero 1952 roku. Jednak dopiero w 1984 roku pomnik ponownie uroczyście odsłonięto, po przeprowadzeniu zabiegów konserwatorskich. To co szczególnie nam się w nim podoba to po pierwsze miejsce gdzie się znajduje; wspaniała otaczająca go przyroda, i po drugie wynikający z pierwszego kontrast zieleni i śnieżnobiałej powierzchni pomnika. Opuszczamy miłosławski park z nutą żalu, że już trzeba rozstać się z tą wspaniałą przyrodą, choć urządzoną ręka człowieka, to jednak z wielkim smakiem i z wielkim jej zrozumieniem. Udajemy się jeszcze w stronę Bugaju, a następnie drogą poprowadzoną groblą wśród stawów do Bażantarni - zameczku myśliwskiego Mielżyńskich. 

     Byliśmy już tutaj swego czasu, ale budowla robiła wtedy jeszcze dość przygnębiajace wrażenie. Dziś, wspaniale odnowiony przez nowego właściciela wygląda urzekająco pieknie. Trochę bajkowy klimat miejsca pogłębia jeszcze sama architektura zameczku, szapo ba przed architektem  - Sewerynem Mielżyńskim. Udajemy się z Placu Wiosny Ludów ulicą Wrzesińską mijając stojący na narożniku stylowy budynek miłosławskiego Bazaru, patriotycznego centrum okresu zaborów. Podobne fukcje pełniły średzki Hotel Huttner, śremski Bazar, a przede wszystkim Bazar poznański. Budynek, w trakcie bitwy miłosławskiej, był jednym z punktów oporu, a informuje o tym tablica wmurowana w 1964 roku z następującym napisem: "W BUDYNKU TYM KOSYNIERZY STAWILI ZWYCIESKI OPÓR PRUSAKOM W 1848 ROKU". Nim opuścimy Miłosław udajemy się na cmentarz położony przy ulicy Połczyńskiej. W jego centralnej części uwagę przykuwa kaplica - mauzoleum Mielżyńskich w której spoczywają Seweryn, jego żona Franciszka i ich zmarłe dziecko. W kaplicy spoczywają także doczesne szczątki malarza Leona Kaplińskiego, rezydenta miłosławskiego pałacu. podążamy ulicą Pałczyńską wprost do Murzynowa Kościelnego. Tutaj zatrzymujemy się na chwilę by, korzystając z aury mżącego drobno deszczu, zrobić kilka fotek błyszczącego drewniano-ceglanego kościoła pw. św. Jana Chrzciciela.