baner

aleja główna

    Spośród wszystkich istnień na ziemskim padole posiedliśmy jeszcze i tę ważna cechę: odchodzących ku wieczności z należnym szacunkiem grzebiemy odbywając określony wyznaniem i okolicznościami ceremoniał. Zachowanie bliskiego, emocjonalnego kontaktu z umarłymi poprzez grzebanie lub ciałopalenie a następnie symboliczne oznaczenie miejsc pochówku jest tak stare jak ogólno ludzka kultura. We wszystkich, nawet tych najstarszych kulturach znane były mniej lub bardziej prymitywne pochówki. Słowo cmentarz wywodzone jest z języka greckiego, w którym wyraz koimeterion i jego rzymski odpowiednik cymiterium oznaczał „miejsce do spania”. Sypialnia rzymskiego domu zwana cubiculum dała także nazwę określonego typu grobowcowi w katakumbach będącego typem grobowca na powierzchni – mauzoleum. Warto jednakże zastanowić się nad ciekawą ewolucją słowa cimitarium w języku polskim, który nieoczekiwanie zamienił spółgłoskę „c” na „s” wymawiając wyraz jako „smyntarz”.

 Wielu językoznawców wywodzi tą ewolucję od czasownika „smęcić” czyli smucić. W starożytności, w kręgu naszej cywilizacji miejsce pochówku, w świetle prawa, musiało być zorganizowane poza granicami miasta. W starożytnym Rzymie tą granicą było pomerium czyli uroczyście wyznaczony pas ziemi wokół miasta. Również pierwsi chrześcijanie grzebali swych zmarłych poza pomerium – bogatsi składali ciała w katakumbach, biedniejsi w wykopanym dole.   W pobliżu Rzymu występowały bardzo bogate złoża pozzolany, rodzaju pyłu wulkanicznego, który stał się jednym z głównych składników cementu. Budulec ten wyniósł cywilizację Rzymian na wyżyny sztuki budowlanej. Wiedza górnicza zdobyta przez Rzymian przy wydobyciu pozzolany umożliwiła pierwszym chrześcijanom budowę bezpiecznych korytarzy wykorzystywanych jako podziemne cmentarze dla bogatszych obywateli Rzymu. Do budowy pierwszych katakumb przyczyniły się darowizny ziemi dla chrześcijan od III w.n.e. figura MB
Figura MB.
Prawdopodobnie tutaj do końca XVIIIw stał drewniany kościół pw. św. Sebastiana.

1 Badania udowodniły, że katakumby (kata kymben – czyli „przy uskoku” – tak określano cmentarz przy Via Appia, obecnie św. Sebastiana, tam powstały pierwsze katakumby) powstały z idei pogańskiego grobowca podziemnego (łac. hypogeum), którego właściciele przeszli na chrześcijaństwo, albo pogłębianiu i powiększaniu opuszczonego arenarium czyli wyeksploatowanego chodnika w kopalni pozzolany. Zwyczaj, sankcjonowany prawnie, grzebania zmarłych poza pomerium skończył się dość gwałtownie na przełomie IV i V wieku, kiedy to plądrowane przez barbarzyńców pochówki w katakumbach z woli biskupów zaczęły być przenoszone na cmentarze przykościelne w obręb murów. Była to więc raczej konieczność niż zwyczaj, który później został usankcjonowany tradycjonalistycznie. Cmentarze przykościelne i pochówki pod wielokrotnie podwyższanymi posadzkami kościelnymi były jednak powierzchniowo ograniczone, stąd też pierwsze „sanitarne protesty” władz świeckich miały już miejsce w VI wieku. Hierarchia kościelna nie przyjmowała jednak słów krytyki, co pozwoliło na trwanie owej praktyki przez ponad 1200 lat. 

grób ks. Meissnera   Cmentarze urządzono przy kościołach wykorzystując ich podziemne krypty i przykościelne place. W miarę rozwoju miast pochówki przykościelne, ze względu na ich masowość stały się problematyczne. Nowożytne cmentarze zaczęły więc powstawać na obrzeżach miast tworząc na wzór miejskich odpowiedników nekropolie.  Pierwsza z tradycji wyłamała się carska Rosja, gdzie na pocz. XVIII wieku Piotr I nakazał przeniesienie cmentarzy poza miasta (zostawiając „furtkę” dla szczególnie urodzonych). Jednak pierwszy nowożytny cmentarz w Polsce,  a więc założony poza terenem miasta, powstał w 1608 roku we Wschowie z inicjatywy Walerego Herbergera, protestanta, pastora – kaznodziei zwanego „Małym Lutrem”. Pierwszy pochówek na nowym cmentarzu odbył się 25 lutego 1609 roku, a już wkrótce o wyższości tego rozwiązania zadecydowała epidemia cholery, która nawiedziła Wschowę i okolice w roku 1609 i 1613. Jednak masowe zakładanie cmentarzy  zlokalizowanych na obrzeżach miast rozpoczęło się w końcu XVIII w., choć jeszcze przez długie lata nieufnie traktowano takie pochówki. grobowiec Leporowskich
Grób współtwórcy 1. Kompanii Średzkiej w Powstaniu Wielkopolskim, zasłużonego dla społeczności średzkiej organicznika, księdza proboszcza Mieczysława Meissnera, wybranego w 2001r. człowiekiem stulecia. Najokazalszy w alei XIX-wiecznych grobowców, należący do rodziny Leporowskich.

Grób Radziejewskiej  Należy pamiętać, że wykształcony w tradycji średniowiecza pochówek poza murami miejskimi kojarzony był na ogół bardzo negatywnie. „Wyrzuceni” po śmierci poza nawias społeczeństwa mieli być ci, którzy i za życia na to nie zasługiwali: grzesznicy, samobójcy, grzesznie czyli nieuleczalnie chorzy itd. Powszechnie funkcjonowało w społeczeństwie określenie "psi pochówek". Znalazło to swoje odzwierciedlenie później w pochówkach na cmentarzach zamiejskich, kiedy to społecznie nieakceptowani grzebani byli pod cmentarnymi płotami.  Układ organizacyjny, rozplanowanie przestrzenne wszystkich starszych, niejednokrotnie wykorzystywanych od czasów swego powstania cmentarzy jest w zasadzie podobny. Jest to więc obszar ogrodzony z jedną lub kilkoma bramami, z których jedna pełni zawsze funkcję bramy głównej, reprezentacyjnej. Dalej, za ową bramą główną biegnie aleja (lub równolegle w zależności od wielkości cmentarza  kilka aleii) w których doczesne miejsce spoczynku znaleźli członkowie rodów wybitnie zasłużonych dla danej społeczności, patrycjuszy, wybitnych obywateli, patriotów lub po prostu tych, którzy posiadając fortunę stanowili finansowy establishment miasta. Grobowce w tych częściach cmentarza są obszerne, wyniesione ponad poziom gruntu a ich układ architektoniczny i zdobnicze detale świadczyć miały o bogactwie, i gustach ich właścicieli. Dalej rozciągają się kwatery zwykłych obywateli, w których chowani są ci, którzy mniej lub bardziej godnie przeżywali swe życie. Niektóre cmentarze posiadają kaplice. Średzki cmentarz powstały wokół kościoła św. Sebastiana w końcu XVIII jest właśnie klasycznym przykładem cmentarza wielopokoleniowego. Niemalże do końca XVIII w pochówki średzkie odbywały się na przykościelnym cmentarzu kolegiackim, a także, choć w mniejszym zakresie na innych przykościelnych średzkich cmentarzach, a więc  przy kościołach św. Ducha, św. Idziego, Wszystkich Świętych, św. Krzyża,  i św. Sebastiana. Pochówki osób znaczniejszych, księży, dostojników odbywały się także w kryptach kolegiackich zwanych sklepami.
Grób "czwartej Marii" Henryka Sienkiewicza czyli Marii Radziejewskiej.

Jak niewygodne i uciążliwe w końcu XVIII wieku musiało być to rozwiązanie możemy przeczytać m.in. w książce panów Januszkiewicza i Pleskaczyńskiego pt. „Księga Rozmaitości Wielkopolskich”: „W średniowieczu miejski cmentarz był jedynym poza rynkiem dużym placem i z tego powodu pełnił rolę centrum handlowo-kulturalnego: stanowił miejsce spotkań, imprez, transakcji finansowych, odbywały się na nim targi i jarmarki, wypasano też bydło i trzodę, suszono bieliznę; bywało, że stawał się miejscem schadzek i uprawiania płatnego seksu. Był też miejscem azylu dla poszukiwanych przestępców i pochówku dla zmarłych: indywidualnie, jeśli rodzinę było stać na wykupienie cennego miejsca, bądź we wspólnych mogiłach zwanych pożeraczami ciał. […] Trupie miazmaty i wyziewy rozkładających się w zbiorowych mogiłach ciał  były do czasu wyprowadzenia ich z centrum miasta normą, […]”.  kaplica cmentarna

Początki średzkiego cmentarza sięgają roku 1792, kiedy to Komisja Policji Obojga Narodów wydała „Uniwersał do Miast Wolnych Względem Cmentarzy i Szlachtuzów”, który zobowiązywał  magistraty do poszukiwania terenów pozamiejskich z przeznaczeniem na cmentarze. Swoją drogą na pierwszy rzut oka nieco zaskakujace moze być to zestawienie cmentarza i rzeźni w jednym akcie prawnym, jednak warto pamiętać, ze decyzja komisji dyktowana był awzględami sanitarnymi i wzrastającą wiedzą na temat powstawania epidemi, zarażeń, roli bakterii i medycyny w ogóle. Wybór probostwa kolegiackiego padł na teren przy istniejącym od pocz. XVII wieku (lub być może i wcześniej) przy takcie gnieźnieńskim kościele św. Sebastiana. Niewielki kościółek istniał być może jeszcze w pocz. XIXw; przyjmuje się że z powodu złego stanu technicznego rozebrany został około 1805r. Pierwszy pochówek, już w ramach nowego cmentarza odbył się prawdopodobnie w roku 1805, jednak z końcem roku 1806 pochówki ponownie dokonywane były na terenie dawnego cmentarza przy kościele św. Ducha i praktykę tę kontynuowano aż do 1817 roku ! Przyczyną  takiego stanu rzeczy była niechęć mieszkańców do pochówku na nowym cmentarzu, wynikająca z dawnych przyzwyczajeń, sporej odległości od centrum i rzekomo podmokłego terenu na którym miano dokonywać pochówków.
 Gomolcowie
Kwatera rodziny Gomolców, gdzie pochowany jest wybitny regionalista Ludwik Gomolec

grobowiec

     W sprawie tej wywiązała się prawdziwa batalia pomiędzy magistratem (władze pruskie), władzami kościelnymi a mieszkańcami, zakończona dopiero ostrą decyzją władz powiatowych, zmuszającą do zaprzestania grzebania na terenie miasta. Pierwsza nazwa nowego cmentarza brzmiała „cmentarz poza zabudowaniami”, która  wkrótce zmieniła się na cmentarz błogosławiony (poświęcony) i zajmował ok. 0,7 ha powierzchni, którą w 1833r powiększono do 1, 1 ha. Pochówki odbywały się w miejscach zupełnie przypadkowych, a teren cmentarza był nieuporządkowany, o czym pośrednio może świadczyć fakt, że pierwszego ogrodzenia dokonano dopiero w drugiej połowie XIXw!, po wielokrotnym zwiększeniu jego powierzchni. Głównym inicjatorem porządkowania i organizacji nowego cmentarza, a także jego opiekunem w 2 poł. XIX w został wikary kolegiacki ks. Augustyn Szamarzewski. Kolejne powiększenie powierzchni cmentarza nastąpiło w roku 1905, zaś w 1913 zbudowana została kaplica pw. Opieki św. Józefa, której nadano cechy neoromańskie. 

Grobowiec rodziny Nowaków z pocz. XX wieku, wykonany z piaskowca.

W jedynym w naszych dziejach udanym zrywie narodowowyzwoleńczym, średzianie wzięli bardzo aktywny udział, tworzac własne oddziały i walcząc na wielu jego frontach. Już po zakończeniu Powstania utworzone Towarzystwo b. Uczestników Powstania Wielkopolskiego  rozpoczęło starania o uczczenie walczących w tym zrywie. Początkowo chciano odsłonić marmurową tablicę w  średzkiej kolegiacie z wyrytymi nazwiskami powstańców, czego ostatecznie nie zrobiono.  Od 1928r. trwały starania o stworzenie oddzielnej kwatery na średzkim cmentarzu, które staraniem proboszcza kolegiaty i jednego z uczestników powstania, ks. Meissnera znalazły swój finał w roku 1935. Kwatera założona została na gruncie zakupionym w 1932r i dołączonym do średzkiego cmentarza od strony wschodniej. W trakcie urządzania kwatery, a szczególnie podczas prac ziemnych prowadzonych pod fundament pomnika natrafiono na ślady materialne wczesnośredniowiecznych (łużyczanie) pochówków, świadczące o osadnictwie na tym terenie. 11 sierpnia 1935r, w uroczystej procesji przeniesiono na nowe miejsce spoczynku prochy 9 powstańców pochowanych początkowo przy cmentarnej kaplicy. Na zbiorowej mogile umieszczono sześć marmurowych tablic z nawiskami poległych. Dolna część pomnika powstańców składała się z omurowanego polnymi kamieniami obelisku na szczycie którego umieszczono  granitowy postument z pomnika Wilhelma II, stojącego przed ratuszem średzkim do listopada 1918r. Górę monumentu stanowił drewniany krzyż górujący nad kwaterą. Zgodnie z wolą powstańców na frontowej ścianie obelisku umieszczono orła, stylizowany krzyż powstańczy i napis DLA CIEBIE POLSKO I DLA TWEJ CHWAŁY. anioł

Pomnik Powstańców Kwatera Powstańców Wielkopolskich
Wydzielona Kwatera Powstańców Wielkopolskich na kórej spoczywa 136 powstańców walczących
w tym jedynym w naszych dziejach zwycięskim zrywie. Powstała w 1935r. kwatera przechodziła różne koleje losu i koncepcje architektoniczne. Szczególnie niekorzystnie wywarł na niej swe pietno okres PRL, a zwłaszcza schyłek tego okresu, gdy kwatera praktycznie pozostawiona sama sobie niszczała. Ostatecznie w latach 1997-2008 z inicjatywy Społecznego Komitetu Rodzin Powstańców  Wielkopolskich przeprowadzono konsekwentnie realizowaną, gruntowną  jej rewitalizację wraz z odnową pomnika (2008r).

pomnik powstańców Swego pochówku doczekał się tutaj także i ks. Meissner, zmarły w 1938r.
W czasie II w. św. hitlerowcy zniszczyli pomnik i grób ks. Meissnera, którego doczesne szczątki udało ochronić się przed profanacją przez przeniesienie do rodzinnego grobowca. Po II w.św. pomnik odbudowano w zmienionej formie. Z przedwojennego obelisku wzniesionego z kamieni polnych zachowano tylko granitowy postument i krzyż drewniany, który w 1978 roku zastąpiony został malowanym czarnym kolorem  krzyżem stalowym. Po zakonczeniu działań obok pomnika umieszczono zbiorową mogiłę w której powtórnie pochowano ekshumowane szczątki rozstrzelanych przez hitlerowców:
  • 11 września 1939 roku na średzkim cmentarzu dwóch mężczyzn (jeden o nieustalonych personaliach)
  • 17 września 1939 roku na łąkach kijewskich 21 Polaków (tamteż pochowanych), z pośród których pochowano tutaj 10 mieszkańców Środy, 1 mieszkańca Śremu  i  siedem ofiar o nieustalonych personaliach.
  • 20 października 1939 roku na średzkim rynku 29 Polaków (pochowanych na łąkach kijewskich), z pośród których pochowano tutaj 15 mieszkańców ziemi średzkiej i okolic oraz 1 ofiarę o niustalonych personaliach.
  • 26 marca 1940 na łąkach kijewskich jednego mieszkańca Środy.
W latach 1935 - 2008 pochowano w kwaterze 175 osób, w tym 136 Powstańców Wielkopolskich, cztery osoby nie będące powstańcami i 37 mieszkańców ziemi średzkiej i okolic rozstrzelanych przez hitlerowców. Niestety pod koniec lat 80-tych nie restaurowana kwatera przedstawiała coraz gorszy obraz. 

pomnik powstańców

W 1997r. powstało stowarzyszenie Społeczny Komitet Rodzin Powstańców Wielkopolskich, którego celem stała się  rewitalizacja kwatery. Autorem nowej koncepcji architektonicznej kwatery został Jacek Korpanty - artysta , plastyk. Harmonogram prac obejmował sześć etapów, w których uwzględniono:
  • ponowne urządzenie mogił indywidualnych z wykorzystaniem elementów granitowych (krzyż i obudowa, wcześniej mogiły były ziemne);
  • uporządkowanie zieleni na terenie kwatery, w tym nowe nasadzenia;
  • renowacja murowanego, kamiennego ogrodzenia;
  • zmiana koncepcji architektonicznej pomnika, w tym przywrócenie pierwotnej tresci na tablicy frontowej
Prace prowadzono w latach 1997-2008 i ukończone zostały ostatnim elementem jakim była rewitalizacja pomnika. Uroczystego odsłonięcia dokonano 27 grudnia 2008r w trakcie obchodów 90 rocznicy wybuchu Powstania.
W 1936 roku, po ponownym powiększeniu powierzchni cmentarza jego całkowity obszar wynosił 3,8 ha i pozostawał on na takiej powierzchni aż do roku 1979, kiedy to powiększono go o kolejną działkę. Wreszcie ostatnie powiększenie cmentarza  nastąpiło w roku 1995 kiedy to zakupiono działkę przylegającą od północy do kwatery powstańców. Warto w tym miejscu wspomnieć, że teren ten był wykorzystywany wcześniej jako cmentarz wyznania Mojżeszowego. Obecnie cmentarz średzki zajmuje powierzchnię 4,5 ha. 1 września 1998 roku cmentarz wraz z zachowanym ogrodzeniem,  kaplicą i nagrobkami z 2 poł. XIX w wpisany został do rejestru zabytków.		 grobowiec rodziny Henke
Neogotycki grobowiec rodziny Henke. W 1886 Wilhelm Henke, członek Towarzystwa Rzemieślniczego pod Opieką św. Józefa i jeden z założycieli Kasy Oszczędności i pożyczki (późniejszego Banku Ludowego) sprzedał część swojej ziemi na potrzeby rozbudowy cmentarza.

powstańcy i inni
 Grobowiec Laskowskich
Liczba pochowanych w kwaterze
Powstańców Wielkopolskich 1935-2008		 Najstarszy na średzkim cmentarzu grobowiec naziemny
rodziny Laskowskich pochodzący z 1850r.

plan cmentarza sredzkiego
 Oznaczenia z planu:
1. Kaplica z 1913r. pw. Opieki św. Józefa.
2. Tablica upamiętniająca żołnierzy Armii Krajowej Inspektoratu Środa.
3. Grobowiec rodziny Rogalskich z kopią rzeźby Władysława Marcinkowskiego  "Pielgrzym".
4. Figura MB. Prawdopodobnie tutaj do końca XVIIIw. stał niewielki drewniany kościółek pw. św. Sebastiana.
5. Nagrobek ks. Mieczysława Meissnera (1877-1938), proboszcza średzkiej kolegiaty (odnowił ją w 1932r), współorganizatora pierwszej kompanii średzkiej powstańców wielkopolskich, do stycznia 1919r starosty średzkiego, średzianina stulecia (wybrany w plebistycie w 2001r)
6. Pomnik poświęcony Powstańcom Wielkopolskim w kwaterze Powstańców Wielkopolskich. Pomnik powstał (wraz z kwaterą) w 1935r. W latach 1997-2008 kwatera wraz z pomnikiem została gruntownie odnowiona.
7. Trzy częściowa tablica odsłonięta w 2005r z okazji 87 rocznicy Powstania Wielkopolskiego. Na tablicy zgromadzono nazwiska (384) uczestników Powstania z rejonu Środy.
8. Nowy budynek gospodarczy średzkiego cmentarza.
9. Furta od strony ulicy Wrzesińskiej.
10. Brama główna cmentarza.
11. Brama boczna od ulicy Nekielskiej, wykorzystywana jako podjazd do kaplicy.
12. Groby rodzinny Radziejewskich, a wśród nich Marii Radziejewskiej, czwartej Marii w życiu Henryka Sienkiewicza.
13. W tym miejscu 11 września hitlerowcy rozstrzelali dwóch średzian. 18 - to letniego Józefa Ratajczaka i drugiego, nie rozpoznanego mężczyznę. Pochowani są w zbiorowej mogile w kwaterze Powstańców Wielkopolskich. O wydarzeniu informuje tablica na murze.
14. Krzyż drewniany
15. Najstarszy zachowany naziemny grobowiec średzkiego cmentarza  rodziny Laskowskich pochodzący z 1850r.
16. Aleja, zabytkowych XIX-wiecznych grobowców.
17. Wydzielona kwatera rodziny Gniewoszów, wlaścicieli "Budziaków", w kwaterze tej pochowany jest także Ludwik Gomolec (1914-1996), wybitny średzki regionalista i nauczyciel.
18. W pierwotnej, najstarszej części cmentarza w tym miejscu istniała niewielka wydzielona kwatera dla wyznania ewangelickiego.
19. Nowa część cmentarza przyłączona do starej części w 1995r. W okresie przed II Wojną Światową istniał w tym miejscu cmentarz wyznania mojżeszowego. Odkryto tutaj także cmentarzysko kultury łużyckiej na którym wyodrębniono ok. 20 grobów.
20. Zbiorowa mogiła w kwaterze Powstańców Wielkopolskich kryjaca zwłoki 37 osób rozstrzelanych przez hitlerówców, 11 i 17 września oraz 20 października 1939r i 26 marca 1940r.

Wiedzę zaczerpnąć można z:
B. Urbańska „Cmentarz średzki” , Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp. 2004
S. Sidorowicz „Z prochu powstałeś...”  Wiedza i życie nr 791
J.S. Partyka „Cmentarze pierwszych chrześcijan” „Wiedza i człowiek” – dodatek humanistyczny nr 33 do Wiedza i życie nr 743
A. Halemba, N. Szczucka – Kubisz „Umarłych pogrzebać...” „Wiedza i człowiek” - dodatek humanistyczny nr 21 do Wiedza i życie nr 731
M. J. Januszkiewicz, A. Pleskaczyński, "Księga Rozmaitości Wielkopolskich", WBPiCAK, Poznań 2006
1

cr
©MB  5.2005
ost. zm. 2.2010

n
 a
 w
 i
 g