Główną determinantą powstawania i rozwoju średniowiecznych miast były przemiany społeczno gospodarcze, które doprowadziły do wyewoluowania grupy ludzi, stanu wolnego, spoza warstwy rycerstwa i duchownych, trudniących się rzemiosłem i handlem. Katalizatorem rozwoju tej warstwy, zamieszkującej pierwotnie podgrodzia i osady o charakterze usługowym, był wzrost liczby ludności i rozwój handlu. Organizacja miast według określonych praw (jako prerogatyw władcy, panującego), porządku urbanistycznego i granic związana była także nierozłącznie z tworzeniem zrzeszeń rzemieślników i kupców, samorządności w dziedzinie administracji i prawa, a także systemem praw i przywilejów związanych z przynależnością do warstwy mieszczańskiej. Nie ulega, bowiem wątpliwości, że to właśnie kupcy i rzemieślnicy stanowili trzon warstwy mieszczańskiej na przestrzeni wieków. Stowarzyszenia gospodarczo-zawodowe zwane cechami, kompaniami lub gildiami, działające na wszystkich szczeblach samorządności średniowiecznych miast dawały poczucie porządku i ochrony praw, dbałości o jakość i zapewnienie dochodu. Z czasem zrzeszenia, prócz ról czysto zawodowych (dbałość norm, doradztwo, ochrona członków, rozwój zawodowy itp.) zaczęły również pełnić ważne role społeczne w organizacji miast.

    Z określonych cechów wybierano rajców, burmistrzów, organizowano obronę miasta, a rada miasta w zrzeszeniach upatrywała głównego narzędzia administrowania. W Polsce rozwój cechów rozpoczął się około połowy XIII wieku, głównie na Śląsku, skąd niedługo później dociera do Wielkopolski i jest główną formą produkcji aż do rewolucji przemysłowej, która dotarła do Polski pod koniec XIX wieku. Pod koniec XVI wieku, przy liczbie ludności Środy wynoszącej około 1700 mieszkańców, całą warstwę produkcyjną stanowiło 98 rzemieślników, stanowiących równocześnie trzon rady miejskiej. Najliczniej reprezentowanym cechem był cech rzeźników skupiający 18 rzemieślników. Jednak najstarszym cechem był cech piwowarów, który uzyskał przywilej w 1503 roku. Niewiele mniej liczył cech szewców (17) i szynkarzy (16). Co ciekawe, choć wśród spisu rzemieślników z 1578 roku próżno by szukać młynarza, to jednak z całą pewnością już w początku XV wieku działał w obrębie murów miejskich młyn napędzany końmi, a od początku XVI wieku spotyka się wzmianki o wiatrakach rozlokowanych na przedmieściach, których było pięć (koźlaki). Nie istniał także stan kupiecki, a handlem swoimi wyrobami zajmowali się sami rzemieślnicy, co również regulowały cechy (podaż, ceny).

    Pod koniec XVIII wieku w Środzie było około 12-14 wiatraków należących do mistrzów istniejącego od 1739 roku cechu młynarskiego, miasta i starosty. Istniała także kuźnia (kuźnie?) i cegielnia. W początkach XIX wieku na czoło rzemieślników wysunęli się szewcy, którzy dysponowali 40 warsztatami. Liczba wiatraków pozostała na podobnym poziomie, jednak pojawiło się kilka kuźni (3 kowali) i wzrosła liczba niewielkich gorzelni i browarów. Jednak w spisie z 1835 roku widnieje już 114 (!) młynarzy pracujących w młynach wodnych i wiatrakach. Zjawisko to spowodowane było wprowadzeniem przez władze pruskie nowych ustaw (1833r.), które uwalniały rzemieślników starających się o możliwość wykonywania swojego zawodu z odpowiedzialności przed cechami, a tym samym umożliwiały wykonywanie dowolnego zawodu każdemu, kto tylko tego chciał. W tym samym spisie widnieje też jedna gorzelnia i aż 27 browarów. Ogółem spisy wymieniają na początku XIX wieku ponad 300 rzemieślników przy liczbie ludności sięgającej niewiele ponad 1000 osób! Powoli malało znaczenie rzemiosła; o ile na początku wieku występuje w Środzie 9 cechów o tyle już na początku XX wieku jest ich tylko 6. Rewolucja przemysłowa powoli docierała także i do Środy, a jedną z jej cech była budowa dużych manufaktur – fabryk, jeszcze nie do końca wykorzystujących idee produkcji seryjnej, ale zastępujących masowością produkcji dziesiątki małych warsztatów rzemieślniczych. Rewolucja przemysłowa w Środzie nastąpiła wraz z budową cukrowni, uruchomionej 7 października 1880 roku, która od początku zatrudniała ponad 600 osób!

     Wśród innych średzkich firm okresu PRL-u wymienić także warto „Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolniczego” (początkowo „Przedsiębiorstwo Budownictwa Terenowego” w budynkach przedwojennego przedsiębiorstwa budowlanego Niemca Gewiese, przy obecnym rondzie JP II, później przy ulicy Harcerskiej, zatrudnienie około 500 osób w połowie lat 80-tych), „Państwowy Ośrodek Maszynowy” (początkowo „Warsztaty Rejonowe Technicznej Obsługi Rolnictwa”, przy ulicy 17 Września, a następnie w nowej bazie przy ulicy Harcerskiej, zatrudnienie w połowie lat 80-tych ok. 240 osób), mleczarnię (zmodernizowaną w 1 poł. lat 80-tych, zatrudnienie około 180 osób), rzeźnię („Zakłady Mięsne”, zatrudnienie około 200 osób) i Przedsiębiorswo Sprzętu i Transportu Wodno Melioracyjnego (powstało w 1968r, zatrudnienie w latach 80-tych ok 250 osób). W 1976 rozpoczęto dużą inwestycję dla Średzkiego Przedsiębiorstwa Metalowego Przemysłu Terenowego, które po reorganizacji stało się częścią zakładów HCP Poznań. Niestety prace przy budowie nowej, sporych rozmiarów, hali przy ulicy Kórnickiej zakończyły się dopiero w połowie lat 80-tych, a przedsiębiorstwo znalazło się w stosunku filialnym do Okręgowych Zakładów Transportu i Maszyn Drogowych z Rogoźna. Przedsiębiorstwo nie przetrwało jednak zmian ustrojowych i dziś halę i teren z powodzeniem użytkuje firma Solaris. Koniec lat 70-tych przyniósł jeszcze jedna inwestycje przemysłową w Środzie, której ówczesną rangę porównać można tylko do budowy przedwojennej cukrowni. W Kijewie, tuż przy trasie katowickiej, zlokalizowano jedną z filii zrzeszenia „Hortex”. O skali przedsięwzięcia niech świadczy fakt, ze największy budynek zakładu – hala produkcyjna z chłodniami zajmuje powierzchnię 3 ha. Dodatkowo wybudowano budynek administracyjny, stołówkę zakładową i kotłownię. Zakład rozpoczął produkcje mrożonek w 1978 roku, a chłodnie zakładu umożliwiały przechowywanie 15 tyś ton produktów. Pod koniec lat 80-tych średzki „Hortex” zatrudniał około 1000 osób, a 70% produkcji obejmował eksport.