Z czasem ratusze znaczących miast wyewoluowały w kierunku ogromnych, reprezentacyjnych i iście wielofunkcyjnych budowli, łącząc w sobie funkcję kancelarii miejskiej, sali reprezentacyjnej, sal zarządu miejskiego, siedziby rady, izb dochodu, aresztu, kuchni, łaźni i innych. Place centralne były najczęściej prostokątne lub kwadratowe, rzadziej owalne, choć od tego kształtu bierze się etymologia słowa rynek, które w języku niemieckim pochodzi od słowa „ring”, oznaczającego właśnie ni mniej ni więcej tylko otaczające centralny plac pierścienie. Centralne miejsce placów zajmowały kramy, budy targowe, a później także ratusz i inne zabudowania. W budynku ratusza mieściły się pomieszczenia o różnym przeznaczeniu: sala obrad rady, sala sądowa, kancelaria miejska, a w piwnicach izba tortur. Na ratuszu umieszczany był także zegar. Przed ratuszem ustawiano kamienny lub drewniany słup spełniający rolę miejsca publicznego wymierzania kar,  zwany pręgierzem. Co ciekawe, punkt jego umiejscowienia był równocześnie geometrycznym środkiem miasta. Kolejnym ważnym budynkiem znaczniejszych miast była waga, czyli miejsce gdzie dbano o normę miar stosowanych w handlu, a także miejsce gdzie można było zważyć swój towar.

    Jak ustalili naukowcy Środa lokowana była na „korzeniu”, czyli bez wpływu poprzedzającej sieci osadniczej. Pozwoliło to ustalić od samego początku miejsce położenia rynku i sieci ulic. Nie bez znaczenia pozostawał jednak układ szlaków komunikacyjnych istniejących od zarania w pobliżu osady handlowej, której centrum stanowił kościół pw św. Idziego, a także topografia terenu. To właśnie wokół kościoła św. Idziego i NMP rozwijała się początkowo Środa, której nazwa związana była z „jus forense” – książęcym przywilejem targu odbywającego się w środkowy dzień tygodnia. Warto wspomnieć , że podobnym przywilejem szczyciła się także osada  przy kościele św. Mikołaja w Gieczu oraz Bnin, Ciążeń i Żerków. Na wyraźnym wzniesieniu w pobliżu placu centralnego umieszczono główną świątynię miasta – farę. Plac centralny – rynek miał boki o długości 63 metrów. Z trzech narożników rynku wychodzą po dwie ulice, pełniące w średniowieczu rolę ważnego węzła komunikacyjnego, zaś czwarty narożnik to dwie drogi prowadzące do zabudowań średzkiego klasztoru Dominikanów. Trzy pierzeje rynku są zabudowane ciągłą zabudową, a czwarta przedzielona jest dodatkową ulicą (Senatorska), będącą skrótem do bramy gnieźnieńskiej i zamku starościńskiego. Nie wykluczone, że jej pochodzenie związane jest z pierwotnym przebiegiem szlaku na Gniezno.

     Zabudowa rynku z pewnością była początkowo w całości drewniana, a jedynym wyjątkiem mógł być ratusz, konstrukcji mieszanej. Z opisu L. Gomolca, przytoczonego przez B. Urbańską wynika że ratusz był budynkiem trzy kondygnacyjnym z dwuspadowym dachem i dolną kondygnacją zbudowaną z otoczaków. Środkowa kondygnacja była murowana z cegieł, zaś  dodane w 1763r piętro było konstrukcji szachulcowej. Całość ustawiono na planie kwadratu 16,5 x 8,5 metra, a wysokość budowli sięgała 7-10 metrów. W  1778 roku w wieży ratusza umieszczono zegar. Obok ratusza istniał budynek wagi miejskiej. Po północnej stronie ratusza  powstało z czasem sześć kramów piekarskich i szewskich, które rozebrane zostały w 1826 roku. Po południowej stronie ratusza stało sześć jatek rzeźnickich, rozebranych w 1853 roku. Sam ratusz po licznych zniszczeniach i odbudowach rozebrano definitywnie w latach 1852-53.  W 1889 roku w płaszczyznę rynku wmurowano pamiątkowy kamień symbolizujący położenie ratusza. W XVIII wieku, po północnej stronie rynku stanęły charakterystyczne domy zwane senatorskimi, w których zatrzymywali się posłowie w trakcie trwania Sejmików Generalnych Wielkopolski. Pomiędzy ulicami Senatorską i Kościelną stały początkowo cztery kamieniczki, ale jedna zburzona została w klatch 1932-34 tworząc  w ten sposób plac.