Środa Wielkopolska - Cukrownia i elewator

Od ponad stu lat średzka cukrownia tkwi niewzruszenie w krajobrazie naszego miasta. Była ongiś największym średzkim zakładem, a jej teren do dziś stanowi istotny obszar w powierzchni miasta – szczególnie widać to z lotu ptaka. Imponujący zawsze pozostawał komin cukrowni (do połowy lat 90-tych mający niższego brata), zdetronizowany w połowie lat 80-tych przez komin „Stomila”. To dla niej przede wszystkim zbudowano studwudziestokilometrowe cudo techniki – kolejkę wąskotorową – kursującą z Poznania Kobylegopola do Środy i Zaniemyśla. Koniec wieku XIX, na ziemi wielkopolskiej, to okres intensywnej rozbudowy przemysłu i komunikacji. Nowe technologie produkcji, ciągłe zwiększanie potrzeb, stymulowane chęcią zysku właścicieli, ale także demograficznym rozwojem społeczeństwa doprowadzały do epokowych zmian systemu manufakturowego na nowoczesną produkcję taśmową. Konieczność logistycznego zabezpieczenia produkcji, potrzeb komunikacyjnych w zakresie transportu towarów i siły roboczej wzmagał z kolei przemiany w sposobach i jakości podróżowania. W takich to okolicznościach, w Środzie w dniu 27 czerwca 1880 roku, z udziałem właścicieli okolicznych folwarków i dysponujących odpowiednim kapitałem trzech Niemców z Poznania doszło do założenia spółki pod nazwą „Cukrownia Środa”.

Cukrownia średzka A.D. 2006 od strony Strugi Średzkiej.

Szybko rozpoczęły się prace budowlane i już 7 października 1880 roku uruchomiono zakład. Cukrownię zlokalizowano w bezpośredniej bliskości dworca kolejowego, niedawno powstałej linii kolejowej Poznań – Kluczbork, na południowych rubieżach miasta, przy trakcie na Nowe Miasto. Jednocześnie zadbano o połączenie bocznicą ze stacją Środa, co zapewniło zabezpieczenie w węgiel, kamień wapienny i wywóz cukru. Ważną rolę spełniały także szosy okolic Środy. Już wkrótce na trasie pomiędzy Kostrzynem a cukrownią "Środa" regularne kursy w porze buraczanych zbiorów robił specjalny konny pociąg. Zapotrzebowanie na buraki w przemysłowym modelu cukrowni było wszak spore, wynosiło około 327 ton! Warto także nadmienić, że pod względem zatrudnienia cukrownia zdecydowanie górowała nad innymi średzkimi zakładami, zatrudniała bowiem w czasie kampanii od 200 do 250 robotników, wobec zaledwie kilkudziesięciu zatrudnionych w dotychczasowych manufakturach: gorzelni, browarach, olejarniach, cegielniach i wiatrakach. W 1893 roku cukrownia zatrudniała w czasie kampanii już 600 pracowników, z samej Środy, ale także z okolicznych miejscowości, będąc stałym i poważnym punktem na mapie zatrudnienia.

Plac cukrowni w 2004 roku, tuż przed budową elewatora i pakowni.

W 1903 roku cukrownia zyskuje kolejne „życiodajne” połączenie komunikacyjne, czyli kolej wąskotorową z Kobylegopola do Środy. W 1912 roku powstaje linia wąskotorowa Środa – Zaniemyśl, a to właśnie rozwój transportu wąskotorowego wprost przekładał się na wielkość przerobu buraków. W tym też okresie zaczynają w Środzie pojawiać się kolejne nowoczesne fabryki: cegielnie, fabryka maszyn rolniczych, ślusarnia, kotlarnia , motorowa stolarnia, parowy młyn, tartak, mleczarnia itd. W 1906 roku cukrownia staje się spółką akcyjną; przerób buraków ciągle rośnie. W 1913 roku przerobiono w cukrowni 115200 ton buraków. 8 listopada 1920 roku cukrownia zmienia nazwę na „Cukrownia w Środzie – Towarzystwo Akcyjne Zuckerfabrik Środa A. G.”, by już w trzy lata później przyjąć nazwę „Cukrownia w Środzie Towarzystwo Akcyjne”. W latach 1926 – 28 cukrownię zelektryfikowano i wyposażono w turbiny parowe. W tym okresie, w czasie kampanii cukrownia zatrudniała aż 1000 pracowników, co wobec drugiego w kolejności zakładu, powstałej w 1926 roku Tkalni, która zatrudniała 90 osób stanowiło sporą przepaść. Dziesięć lat później buraki uprawiano na 18 ha z 376 powierzchni uprawnej okolic Środy.

cukrownia A.D. 2008

W 1930 roku ponownie zmienia się nazwa „Cukrownia w Środzie” – Spółka Akcyjna w Środzie. W czasie II wojny światowej w średzkiej cukrowni trwała produkcja na potrzeby III Rzeszy. Przejęcie cukrowni przez władze polskie nastąpiło 1 lutego 1945 roku, a produkcję wznowiono jesienią tego roku. W latach 1945 – 64 stopniowo likwidowano zniszczenia wojenne i modernizowano zakład. Już w 1950 roku osiągnięto przerób 1700 ton przy zatrudnieniu 900 osób w czasie kampanii. Powierzchnia upraw zwiększyła się w stosunku do połowy lat 30-tych, aż 200-krotnie (do 3600 ha). W latach 70-tych cukrownia została gruntownie zmodernizowana, co przyczyniło się do spadku zatrudnienia i wzrostu możliwości przerobowych. (264000 ton w 1979 r.). W połowie lat 80-tych cukrownia zatrudniała ok. 300 osób stanowiąc trzeci co do wielkości zatrudnienia zakład w Środzie (po Hortexie i Stomilu). Zatrudnienie w czasie kampanii wynosiło około 450 osób. Ciągle także modernizowano zakład, który w 1983 roku wzbogacił się min. o charakterystyczną, szarą wieżę pieca wapiennego. W 1995 roku 47% udziałów cukrowni średzkiej przejął niemiecki koncern Pfeifer & Langen, tworząc wraz ze skarbem państwa i plantatorami spółkę „Cukrownia Środa sp. zo.o.”.

"Kranik" do napełniania cystern kolejowych melasą.

Rozpoczęła się intensywna modernizacja zakładu trwająca nieprzerwanie do dzisiaj, a której spektakularnym punktem charakterystycznym było zeszłoroczne oddanie do użytku nowoczesnej oczyszczalni ścieków i ogromnego elewatora wraz z pakowalnią. Żelbetowy zbiornik o wysokości 66 metrów (komin cukrowni 71 metrów) i średnicy 46,5 m widać z ponad 12 km. Elewator posadowiony jest na 124 słupach betonowych wbijanych w ziemię na głębokość do 13 metrów. Budowa zbiornika rozpoczęła się w lipcu 2004 roku i do jej ukończenia zużywano 90 metrów³ betonu dziennie! Tuż obok stanęła ogromna hala – pakownia, o kubaturze 124 000m³i powierzchni 16839m².

* * *

Brama kolejowa do cukrowni.

Cukrownia od ulicy Sportowej.


Widok cukrowni w 2004 roku, przed rozbudową.	Strażnica p/poż. w 2005 roku. Dziś już nie istnieje.


Nieistniejący biurowiec cukrowni.


Jesień 2004 - powstaje elewator. Zdjęcie od strony ul. Sportowej.	Lato 2005 - trwa budowa elewatora i pakowni.

Cukrownia to także ciepłownia, a ściślej kotłownia cukrowni zapewnia ciepło w obiegu CO dla najwiekszego średzkiego osiedla.

Widok cukrowni z obszaru chronionego krajobrazu

'Bagna Średzkie".

Wiedzę zaczerpnąć można z:
"Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990
prasa lokalna

©MB 9.2006

ost. zm. 01.2012