Środa Wielkopolska i okolice

Wody zajmują 642 tys ha (na 31269 tys całej pow. Polski). Całkowity odpływ rzek jest formowany na obszarze 351028 km2 (pow. o 12,3% większa od pow. Polski). Dorzecze Odry (do której wpływa Warta) zajmuje drugie miejsce w kraju po dorzeczu Wisły i wynosi 106,1 tys km2 co stanowi 33,9% pow. Polski. Rzeka Warta stanowi najdłuższy dopływ Odry - 808 km i równocześnie niesie zdecydowanie najwięcej wód. Jej średni przepływ wynosi 216 m3/s co stanowi imponującą liczbę wobec drugiego co do długości dopływu Bobru (275km), który również zajmuje drugie miejsce co do średniego przepływu - 44,8m3/s. W Polsce jest 11 jezior o pow. pow. 20 ha i ok. 9300 o pow. pow. większej od 1 ha. Sieć wodną tworzą na terenie Polski rzeki i jezior, a także kilka kanałów, z których najdłuższy to kanał Wieprz - Krzna (140 km) zbudowany w 1961 roku, zaś najstarszy to 80 km połączenie Czarnej Hańczy z Biebrzą czyli kanał Augustowski z 1840 roku.

Szeroko postępująca melioracja w rolnictwie, zwiększanie areałów uprawnych, regulacja rzek, zmiany klimatyczne, oddziaływanie przemysłu to czynniki które na przestrzeni dziesięcioleci obniżały wielkości zasobów wodnych niekorzystnie zmieniając bilans. Zasoby wody słodkiej na ziemi szacuje się na 37,5 mln km3, z tego dla Polski to ok. 220 km3 wody. 70 % tej liczby tracimy w wyniku parowania reszta stanowi zlewnię rzek. W Polsce na 1 mieszkańca przypada rocznie 1580m3 wody, podczas gdy przeciętny Europejczyk ma do dyspozycji 4560m3.

Sytuacja nie wygląda więc zbyt różowo. Do tego dodać należy jeszcze cały zespół przedsięwzięć, które należy podejmować by utrzymać ekosystemy rzeczne. Innymi słowy, by zapewnić odpowiednio wysoki (minimalny dla równowagi ekologicznej) poziom wód. Centralne województwa w Polsce w tym i Wielkopolska zajmują niechlubne, ostatnie miejsce pod względem dostępności wody w m3 na jednego mieszkańca na rok. Na ten niekorzystny stan rzeczy wpływ mają min także niskie roczne sumy opadów, zwiększony odpływ (spowodowany także procesami melioracyjnymi) i stałe obniżanie poziomu wód gruntowych, co jest zjawiskiem, którego przyczyny pośrednio tkwią w procesach wcześniej wymienianych. Najskuteczniejszym sposobem przeciwdziałania tym zjawiskom jest zapobieganie zbyt wczesnemu odpływowi wód poprzez programowe (odpowiednio rozmieszczone w terenie) spiętrzanie i budowę sztucznych zbiorników wodnych zwanych retencyjnymi (łac. retineo - zatrzymywać).

Zatrzymywanie wody w sztucznych zbiornikach daje olbrzymie możliwości regulacji jej przepływu w rzece, przy czym dla sprawnego działania w tym zakresie spełnionych musi być kilka istotnych warunków. Pierwszym z nich jest jak już powiedzieliśmy programowe, strukturalne objęcie tematu, co oznacza, że rozmieszczenie zbiorników wodnych, ich stopień zapełnienia, przepływ wody w śluzach podlega określonemu algorytmowi i nie jest przypadkowe.


Widok na zachodnią stronę jeziora i drogę Nekla - Środa.	Zaplecze usługowo-gastronomiczne średzkiego kąpieliska.
Oznacza to, że tak zbudowany system wymaga sprawnego, ekonomicznego zarządzania, co nieodmiennie związane jest z określonym podmiotem. W Polsce zajmuje się tym Biuro Gospodarki Wodnej podległe Ministrowi Środowiska. Podlegają mu Regionalne Zarządy Gospodarki Wodnej, które dzielą pomiędzy siebie obszar Polski na 7 części: Gdańsk, Szczecin, Poznań, Wrocław, Gliwice, Kraków, Warszawa. Funkcję doradczą na wszystkich szczeblach sprawuje Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wraz z oddziałami (Gdynia, Poznań, Wrocław, Katowice, Kraków). Poznański Regionalny Zarząd Gospodarki wodnej to drugi co do wielkości, pod względem powierzchni region (po warszawskim) i obejmuje 55,2 tys km2.


	Śluza na zaporze średzkiego zalewu.

Kąpielisko widziane z przeciwległego brzegu.


Jeden z pomostów po wschodniej stronie jeziora, tuż przy kąpielisku. Pełnił kiedyś funkcję drugiego, bliźniaczego pomostu oznaczonej części kąpieliska.


	Schemat organizacyjny instytucji monitorujacych stan wód szczebla rzadowego. Na szczeblu wojewódzkim Regionalne Zarządy współpracują z podległymi samorządom lokalnym Wojewódzkim Zarządom Melioracji i Urządzeń Wodnych (schemat poniżej). Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu dzieli się na 3 inspektoraty: Inspektorat Poznań, Inspektorat Bydgoszcz i Inspektorat Sieradz.

Drugim warunkiem prawidłowego administrowania retencją wód jest równoprawne traktowanie małych i dużych rzek. Warto pamiętać, że o ogólnym bilansie wodnym decyduje suma sprawnego działania całego systemu - synergia w najczystszej postaci!

Najstarszym zbiornikiem retencyjnym z grona największych na terenie Polski jest zbiornik Leśna (Jezioro Leśniańskie) na rzece Kwisa (lewy dopływ Bobru, wypływa z Gór Izerskich) o pow. 140 ha (poj. 15 mln m3) wybudowany w 1907 roku! Jednak prawdziwe giganty powstawały w latach 60, 70 i 80 tych XX wieku. Największy z nich to oczywiście Włocławek o pow. 7040 ha (poj. 408 mln m3) zbudowany przez spiętrzenie wód Wisły w 1970 roku. Pod względem powierzchni drugie miejsce na liście zajmuje zbiornik w Jeziorsku regulujący Wartę na terenie Wielkopolski, oddany do użytku w 1986 roku. Liczy 4230 ha. Jednak pod względem pojemności zajmuje dopiero trzecie miejsce (202,8 mln m3).

Na pierwszym miejscu w tej kategorii niepodzielnie króluje Solina na Sanie, która zajmuje tylko 2110 ha, ale dysponuje przestrzenią mogącą pomieścić 472 mln m3 wody czyli więcej niż trzy razy większy powierzchniowo Włocławek! Zbiornik ten powstał w 1968 roku. Do najmłodszych należy Czorsztyn-Niedzica oddany do użytku w 1997 roku. Jego powierzchnia wynosi 1234 ha, ale wyprzedza Jeziorsko pod względem pojemności: 231 mln m3, plasując się na drugim miejscu w Polsce. Łącznie retencjonowanych w sposób sztuczny jest 6% wód. To zdecydowanie za mało, by móc w pełni kontrolować jej obieg. Dlatego też specjaliści zaczęli promować już od ostatniego dziesięciolecia XX wieku nowe sposoby retencji - powrót do retencji naturalnej poprzez maksymalne ograniczenie wycinania nadbrzeży i szlaków wodnych z roślinności. W nowej strategii wodnej czołowe miejsce zajmuje tzw. mała retencja - zbiorniki wodne na małych rzeczkach o niewielkiej względnej pojemności. Na terenie Poznańskiego Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej istnieje kilkanaście większych i mniejszych zbiorników retencyjnych, do których zalicza się także zbiornik "Środa" na rzece Maskawie (56 km, źródła k. wsi Jezierce) czyli nasze Jezioro Średzkie (wg nazewnictwa topograficznego).

Porośnięty trzciną wschodni brzeg jeziora, tuż przy tamie.

	Zbiornik retencyjny Środa znajduje się na liście 87 obiektów hydrotechnicznych w Wielkopolsce o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa ludzi i środowiska naturalnego. Oddano go do użytku w 1972 roku, po budowie tamy betonowo-ziemnej (1968-71) o długości 200 metrów na rzece Maskawie w 29,5 km jej biegu. Powstał w ten sposób zbiornik o powierzchni 47,7 ha. Wysokość piętrzenia wody wynosi 7,1 metra. Przepust wody ze śluzami zlokalizowano w połowie tamy. Dolny odcinek przepustu na Maskawie jest uregulowany. U podnóża tamy, wzdłuż jej długości przebiega droga asfaltowa, natomiast na koronie zlokalizowano deptak dla pieszych. Wraz z oddaniem do użytku zbiornika przystosowano go także do funkcji rekreacyjnych. Zbudowano min budynek z zapleczem sanitarno - usługowym, pomosty, zagospodarowano kąpielisko (mała architektura). Kąpielisko średzkie zawsze cieszyło się sporym zainteresowaniem Średzian, zwłaszcza w upalne, letnie dni. Niestety systematyczne zanieczyszczanie Maskawy w jej górnym biegu doprowadziło w konsekwencji do zanieczyszczenia zalewu. Dekada lat 90-tych była dla jeziora średzkiego okresem największego zanieczyszczenia; przejrzystość wody spadła poniżej wszelkich norm, zawartość różnorakich związków chemicznych przypominała tablicę Mendelejewa. Do tego dochodziła postępująca dewastacja tamy i obiektów rekreacyjnych. Zdecydowane działania władz i podmiotów odpowiedzialnych za stan jeziora i kąpieliska doprowadził w końcu lat 90 tych do uruchomienia programu restauracji jeziora i kąpieliska.
Północno-zachodni skraj jeziora w Janowie. Po wschodniej stronie, na wzgórzu malowniczo położony cmentarz parafii Mączniki.
Zwrócono baczną uwagę na czystość wód wpływających do jeziora (górny bieg Maskawy) poprzez monitorowanie współużytkowania środowiska wzdłuż jej brzegów (likwidacja spustów ścieków, przyzagrodowe, zbiorowe oczyszczalnie ścieków itp.) Ponadto za pomocą odpowiednich środków chemicznych, obojętnych dla flory i fauny znacznie poprawiono przejrzystość wody i jej skład chemiczny. Rokrocznie trwa oczyszczanie kąpieliska i brzegów jeziora. Samo kąpielisko wzbogacono o nową infrastrukturę (scena letnia), zmodernizowano pomosty, zadbano o zieleń. Sytuacja uległa zdecydowanej poprawie, choć wiadomo, że tak skomplikowany ekosystem nie odnowi się w ciągu jednego roku. Dzisiaj średzkie jezioro to zalew retencyjny o dużym znaczeniu dla rolnictwa, wędkarzy, to ważny element rekreacji dla Środy i okolic. Nie w pełni poznaną dotychczas florę zbiornika tworzą m.in. trzcina pospolita, pałka waskolistna, łaczeń baldaszkowaty, żywokost lekarski, moczarka kanadyjska oraz będący pod ochroną grążel żółty. Jezioro stanowi również doskonale rozwinięty ekosystem fauny, a szczególnie ptaków. Jezioro i okolicę zamieszkują perkoz dwuczuby, bączek, łyska, krogulec, remiz, trzciniak, zimorodek i inne. W sezonie częstym gościem jest bocian biały. Swe miejsca lęgowe ma tutaj także kilka par łabędzi niemych.

	Najwyższym punktem okolicy, górującym nad jeziorem jest wzniesienie "92,4" położone na drodze przebiegającej wschodnią stroną jeziora do Mącznik, kilkanaście metrów na północ od cmentarza w Mącznikach. Szczególnie różnicę wysokości widać z drogi Środa - Nekla, po drugiej stronie jeziora. Drugim istotnym wzniesieniem jest punkt "91,8" wypadający na lewym poboczu drogi Środa - Nekla, kilkanaście metrów na północ za przepustem, kierującym wody niewielkiego cieku wodnego do jeziora.Wysokość lustra wody ok. 350 metrów od tamy wynosi 86 m.n.p.m co oznacza, że Maskawa na odcinku z Dębicza (pkt. pomiarowy ok. 300 m od płn od drogi do Dębiczka) pokonuje różnicę wzniesień 6 metrów. Z Dębicza do tamy jest w linii prostej ok. 5 km.
		Droga do Mącznik przecina północny cypel średzkiego zalewu. Na wzgórzu wznosi się najstarszy drewniany kościół ziemi średzkiej.

"Odcięty" drogą północny cypel jeziora.		Witacz na drodze z Nekli. W tle średzki zalew.

Mała architektura rekraacyjna, w tle baza sprzętu wodnego.






Bezpośrednimi zarządcami zbiorników wodnych są zrzeszenia spółek wodnych i spółki wodne nie zrzeszone podlegające Wojewódzkim Zarządom Melioracji i Urządzeń Wodnych .