baner

Megaregiony >>
Prowincje >>
Podprowincje >>
Makroregiony >>
Mezoregiony >>

    Elementy ziemi, ze względu na ukształtowanie powierzchni, klimat, budowę geologiczną, czas powstania, rozwoju paleograficznego i wzajemnych oddziaływań tych czynników podzielono na regiony. Pierwszy, podziału Polski na regiony fizycznogeograficzne dokonał nie kto inny, jak nasz czołowy kronikarz Jan Długosz w dziele „Chorografia Regni Poloniae” w XV w. Długosz uczynił to tak przekonująco, że bez większych poprawek obowiązywał on aż do XIXw. Wtedy to pojęcie regionów na nowo zdefiniował  Stanisław Staszic w wydanej w 1815 roku książce „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”. Pod koniec XIX wieku nad zagadnieniem pochylił się uczony, profesor Uniwersytetu Lwowskiego A. Rehman, którego podział fizycznogeograficzny Polski wywarł spory wpływ na prace późniejszych geografów. W dwutomowym dziele zatytułowanym „Ziemie dawnej Polski i sąsiednich krajów słowiańskich pod względem fizycznogeograficznym" przedstawił nową koncepcję podziału Polski na regiony, w której kluczową rolę odgrywały cechy morfologiczne i hydrograficzne. Jego podział zamieszczony został w wydanej w 1912 roku przez Polską Akademię Umiejętności (odpowiednik dzisiejszej PAN) „Encyklopedii Polskiej”. Według tego podziału Środa leżała na „Pojezierzu Wielkopolsko-Kujawskim”, jednostce odpowiadającej dzisiejszemu makroregionowi. Odzyskanie przez Polskę Niepodległości spowodowało prawdziwy wysyp nowych koncepcji podziału fizycznogeograficznego w nowych granicach. Już w 1922r. odbył się w Krakowie Zjazd Geografów, który przyjął jednoznaczny model podział Polski na regiony. Gorzej jednak było z jego przyjęciem, bo brak było ku temu jednoznacznych wytycznych ustawodawczych i regulacji. Do wybuchu II w. św. w podręcznikach szkolnych panował prawdziwy bałagan. Do znanych miedzywojennych badaczy należeli: Wacław Naukowski, Stanisław Lencewicz, Stanisław Srokowski i Stanisław Pawłowski, który opracował najpełniejszy po Rehmanie i odmienny od jego koncepcji, podział. Ostatnim, który przed II w. św. próbował uporządkować temat był wspomniany Stanisław Lencewicz, badacz, którego koncepcje wywarły spory wpływ na współczesną wizję podziału Polski  Kondrackiego. Po zakończeniu II w. św. i w nowej sytuacji terytorialnej Polski odbył się w 1946r I Ogólnopolski Zjazd Geograficzny we Wrocławiu. Zjazd nie wypracował wspólnego stanowiska, ale już w 1947r. S. Pietkiewicz przedstawił „Podział morfologiczny Polski Północnej i Środkowej.” Według jego koncepcji region średzki leży na „Wysoczyźnie gnieźnieńskiej”, jednostce „podstawowej” oznaczonej IVB3. Kamieniem milowym było wznowienie w 1955 przedwojennej pracy Lencewicza z dostosowaniem do nowego kształtu granic wg. J. Kondrackiego, pod tytułem „Geografia Fizyczna Polski”. Książkę wznawiano w latach 1959, 1962, 1964, 1978, 1980, 1981, 1988 początkowo jeszcze ze współautorstwem Lencewicza. To właśnie Jerzy Kondracki opracował najpełniejszy i powszechnie przyjęty podział Polski. Zmarły w 1998 roku geograf, wywarł największy powojenny wpływ na kwestię badań geografii regionalnej i standaryzacji, jako przedstawiciel Polski brał udział w pracach grupy ekspertów ONZ. Był to okres standaryzowania nazw geograficznych na świecie zainicjowany przez ONZ (pierwsza międzynarodowa konferencja ONZ w Genewie, 1967 rok). Wcześniej jednak w 1964 roku w Londynie na Międzynarodowym Kongresie Geograficznym zaproponowano fizyczno-geograficzny podział świata w układzie dziesiętnym. Ostatecznie nowy podział, z uwzględnieniem propozycji podziału dziesiętnego oraz poprawek polskich zaprezentowano w 1966r. na Międzynarodowym Sympozjum Geograficznym w Warszawie z udziałem przedstawicieli 24 krajów.

Długosz
Jan Długosz
Staszic
Stanisław Staszic

    Podział Kondrackiego powszechnie przyjęty, ukazał się w „Atlasie Narodowym Polski” (1973-78) oraz wydanej przez PWN „Geografi Polski” (1991-1994). Do połowy lat 90-tych klasyfikacja regionów była przez badaczy traktowana wyłącznie przez pryzmat warunków przyrodniczych charakterystycznych dla danego regionu. To właśnie profesor Kondracki zwrócił jako pierwszy uwagę, że różnice w poszczególnych regionach tworzą obraz o wiele bardziej złożony. Do jego prawidłowej oceny trzeba badać również takie zagadnienia jak: sposoby wykorzystania środowiska przyrodniczego, rozmieszczenie miast, użytkowanie rolnicze, przemysł, a więc te wszystkie cechy, które dało by się scharakteryzować relacją człowiek – środowisko. Tak również uczynił w najnowszym opracowaniu, wydanym tuż przed śmiercią, „Geografia Regionalna Polski”, będącym rozwinięciem i podsumowaniem jego wcześniejszych opracowań. W połowie lat dziewięćdziesiątych podział fizyczno-geograficzny Kondrackiego przyjęty został w najnowszym „Atlasie Rzeczypospolitej Polskiej”.

    W Polsce właściwym organem do ustalania obowiązującego nazewnictwa geograficznego jest Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, która publikuje obowiązujące nazwy w wydawnictwie "Nazwy Geograficzne RP" (na podstawie ustawy "O urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych” Dz.U. 2003 nr 166 poz. 1612). W 1987 roku nazewnictwo Kondrackiego z niewielkimi zmianami przyjęte zostało przez komisję i opublikowane w 1991 roku we wspomnianym wydawnictwie.

Prowadzeniem Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych zajmuje się Główny Urząd Geodezji i Kartografii. Obecnie na etapie tworzenia jest Krajowy System Informacji Geograficznej (KSiG), który powstaje z inicjatywy Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii na który składają się bazy danych geograficznych min.:

  • Bank Danych Ogólnogeograficznych
  • ­       Baza Danych wektorowych
  • ­       Baza Danych Topograficznych
  • ­       Ortofotomapa
  • ­       Ewidencja Gruntów i Budynków
  • ­       Mapa zasadnicza (skale 1:500 – 1:5000)
Pomimo dość dużej standaryzacji nadal pokutuje w tym zakresie wiele przeinaczeń i dowolności, a sytuacja łudząco przypomina tę sprzed II w. św. Jak więc naprawdę należy interpretować położenie naszego regionu?
Na oficjalnej stronie Starostwa Powiatowego czytamy min "
Ziemia średzka położona jest geograficznie na terenie Pojezierza Gnieźnieńskiego, subregionu Pojezierza Wielkopolskiego. Część północna to Równina  Wrzesińska urozmaicona na południowym zachodzie długą rynną jezior Zaniemysko-Kórnickich." W tym zdaniu tkwi oczywisty błąd, a podobne błędy spotkać można w wielu wydawnictwach. Pojezierze Gnieźnieńskie, owszem, jest częścią Pojezierza Wielkopolskiego, ale nijak ma się do Równiny Wrzesińskiej, z którą tylko graniczy i która jest jednostką podziału tego samego rzędu. Ale po koleji.
tab1
Przedstawiony przez J. Kondrackiego podział opiera się o numerację regionów w systemie dziesiętnym oraz hierarchicznie skonstruowanym systemie podstawowych jednostek: megaregion, prowincja, podprowincja, makroregion, mezoregion i mikroregion. W niektórych miejscach wyróżnić można jeszcze tzw frakcję krajobrazową (komórkę). W systemie tym Europa (jako część świata – ustalenia międzynarodowe) oznaczona jest symbolem 1-924 i dzieli się na obszary oznaczone kolejno cyframi 1-9, nazwane megaregionami (ramka powyżej). Większa część terytorium Polski, wraz z całą Wielkopolską należy do megaregionu „Pohercyńska Europa Środkowa” oznaczonego numerem 3. Pozostała część powierzchni Polski leży w granicach dwóch megaregionów: „Karpaty i otaczające zapadliska” (nr 5) i „Europa Wschodnia” (nr 8).

Pohercyńska Europa Środkowa Pohercyńska Europa Środkowa (3) Europa Wschodnia Europa Wschodnia (8)

Karpaty i oaczające zapadliska
Karpaty i otaczające zapadliska (5)

Skupimy się oczywiście na regionie, w granicach którego leży Wielkopolska i Środa Wielkopolska. Kolejnym więc szczeblem podziału są prowincje – jednostki swą wielkością również z reguły wychodzące poza granice administracyjne państw. Oznaczane są podobnie jak megaregiony cyfrą od 1 do 9 i w połączeniu z cyfrą megaregionu tworzą dwucyfrową liczbę indeksacyjną dla danej prowincji. W skład „Pohercyńskiej Europy Środkowej” wchodzą 4 prowincje, z których tylko 3 pokrywają obszary RP (ramka obok) tab2

prowincje
Prowincje na obszarze RP. Linią zieloną zaznaczono granice megaregionów,
linią czerwoną - granice prowincji.
Wielkopolska, zarówno w swych historycznych jak i współczesnych granicach, leży na „Niżu Środkowoeuropejskim”, stąd to właśnie ten region będzie przedmiotem naszego zainteresowania. W skład tej prowincji wchodzą, na obszarze RP, następujące podprowincje:
tab3
Wielkopolska, w dzisiejszych granicach województwa, leży w dwóch podprowincjach. Część północna, zanotecka to fragment podprowincji „Pojezierza Południowobałtyckie” oznaczona numerem 314. Część środkowa to również „Pojezierza Południowobałtyckie” (ta sama podprowincja) jednak z numerem 315. Skąd ten dualizm? Otóż dla lepszego rozróżnienia północnej części pojezierzy od południowej podzielono tę prowincję na dwie części, oznaczone numerami 314 i 315. Granica pomiędzy nimi przebiega mniej więcej na dolnej Warcie, przebiegu Noteci, fragmencie środkowego biegu Wisły (pomiędzy Bydgoszczą a Grudziądzem), a następnie z Grudziądza do granicy megaregionu około Ostródy. Południowa część Wielkopolski (mniej więcej od równoleżnikowego przebiegu środkowej Warty) leży w granicach podprowincji „Niziny Środkowopolskie”.
podprowincje 










Schemat granic podprowincji: Pojezierza Południowobałtyckie (315) i Niziny Środkowopolskie (318)
Teraz zbliżamy się już do poziomu powiatu, aby go jednak osiągnąć musimy zwiększyć skalę naszej mapy do poziomu makroregionów. Interesować nas przy tym będzie ta podprowincja w której leży Powiat Średzki czyli „Pojezierza Południowobałtyckie” (315). Podprowincja ta składa się z następujących makroregionów (na terytorium RP):
tab4
Z tych sześciu makroregionów nas najbardziej interesują trzy: „Pojezierza Wielkopolskie” (5), „Pradolina Warciańsko-Odrzańska” (6) i „Pojezierza Leszczyńskie” (8). To właśnie w granicach tych trzech makroregionów leży Powiat Średzki. Jego część północna, od Dzierżnicy na północy do doliny Warty leży w granicach „Pojezierza Wielkopolskiego” (315.5). Część południowa (fragmenty gmin Krzykosy i Nowe Miasto n. Wartą) leżą w pasie doliny Warty, który jest częścią min „Pradoliny Warciańsko-Odrzańskiej” (315.6). Południowa, niewielka część gminy Nowe Miasto n. Wartą leży w makroregionie „Pojezierze Leszczyńskie”.
makroregiony
Schemat granic makroregionów (granice żółte): Pojezierze Wielkopolskie (315.5), Pradolina Warciańsko-Odrzańska (315.6), Pojezierze Leszczyńskie (315.8). Linią czerwoną zaznaczono granicę podprowincji, a przerywanymi - mezoregiony. Nizina Południowo-Wielkopolska to jeden z makroregionów podprowincji Niziny Środkowopolskie.
Aby jednak lepiej zidentyfikować różnice w terenie należy sięgnąć jaszcze głębiej do szczebla mezoregionów. Powiat Średzki w swej północnej części (od Dzierżnicy do Warty) leży w granicach „Równiny Wrzesińskiej” (nr 315.56). Południowe rubieże gminy Krzykosy i północne gminy Nowe Miasto n. Wartą to „Kotlina Śremska” (315.64), zaś południowa część gminy Nowe Miasto n. Wartą to „Wał Żerkowski” (315.84).
mezoregiony
Schemat granic mezoregionów.
Linią żółtą zaznaczono granice makroregionów, linią czerwoną - granice podprowincji.

Powiat Średzki w podziale fiz-geograf. Polski

Słownik geograficzny powiatu średzkiego >>
Krajoznawcze otoczenie Środy Wielkopolskiej >>

Wiedzę zaczerpnąć można z:
J. Kondracki "Regiony fizycznogeograficzne Polski" Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, 1977
J. Kondracki "Geogafia fizyczna Polski", 1998
J. Kondracki "Geografia Polski. Mezoregiony fizycznogeograficzne" PWN, Warszawa 1994
"Encyklopedia Powszechna" - "Polska. t.2 - Przyroda, społeczeństwo, gospodarka," Fogra, Kraków 2003

©MB 12.2005
ost. zm. 02.2012

n
a
w
i
g