Powiat

mapa powiatu Środa Wielkopolska to dziś stolica powiatu o powierzchni 623,18 km2, położonego w samym geometrycznym centrum podziału administracyjnego województwa wielkopolskiego. Stanowi to 2,1% powierzchni województwa wielkopolskiego i 0,20 powierzchni Polski. Na tle kraju jest powiatem z przedziału małych i średnich, zaś w województwie wielkopolskim plasuje to go na 28 miejscu na 35 istniejących. Skupia w swym organiźmie 5 gmin: Dominowo (pow. 79,32 km2 – 12,73% powiatu), Krzykosy (pow.110,46 km2 – 17,73% powiatu), Zaniemyśl (pow. 106,76 km2 – 17,13% powiatu), Środę Wielkopolską (pow. 207,10 km2 – 33,4% powiatu) – położone na prawym brzegu Warty w ramach dwóch mezoregionów: Równiny Wrzesińskiej i Kotliny Śremskiej oraz gminę Nowe Miasto n. Wartą (pow. 119,54 km2 – 19,18% powiatu) – położonąna lewym brzegu Warty w ramach mezoregionu Wał Żerkowski. W rzeczywistości więc powiat średzki rozpościera się na przestrzeni trzech mezoregionów w ramach trzech makroregionów (Równina Wrzesińska w ramach Pojezierza Wielkopolskiego, Kotlina Śremska w ramach Pradoliny Warciańsko – Odrzańskiej i Wał Żerkowski w ramach Pojezierza Leszczyńskiego), które wchodzą w skład podprowincji o nazwie Pojezierza Południowobałtyckie. Administracyjnie powiat sredzki graniczy z powiatami: wrzesińskim, jarocińskim, poznańskim i śremskim. Częśc powiatu tj. gm. Dominowo, Środa Wlkp i Zaniemyśl uznaje sie obecnie za część Poznańskiego obszaru Metropolitanego (POM - tworzy go 45 gmin, w tym 10 miast powiatowych i 15 innych. Jego powierzchnia wynosi 6205km2 i obejmuje 20,8% powierzchni województwa, zamieszkuje go 39,7% ludności województwa). Głównym ciągiem komunikacyjnym spajającym powiat jest droga krajowa nr 11 Poznań – Katowice przebiegająca od zachodnich granic gminy Środy Wlkp. do południowych granic gminy Nowe Miasto, jedna z istotniejszych arterii kraju łaczącej Śląsk z Wielkopolską i Pomorzem. Droga krajowa nr 11 przebiega na południe od miasta i stanowi jego obwodnicę. Podobne położenie i przebieg prezentuje również linia kolejowa Poznań – Kluczbork.
Geografia powiatu średzkiego >>

Ponadto ważnymi szlakami komunikacyjnymi integrującymi powiat są: krzyżująca się w Środzie z drogą nr 11 droga wojewódzka nr 432 Września – Leszno oraz droga wojewódzka nr 436 Klęka – Pysząca. Północną część powiatu w gminie Dominowo na dystansie 13 km przecina autostrada A-2 (8 kmod Środy Wlkp.). Autostrada przebiega w europejskim korytarzu transportowym nr 2 (Berlin - Kunowice - Poznań - Warszawa - Mińsk - Moskwa). Powiat zamieszkuje 54 630 (2005r) osób w tym w samej Środzie Wielkopolskiej 21 675 osób. Pod względem gęstości zaludnienia zajmuje 19 miejsce (exeqo z powiatem pleszewskim) w województwie wielkopolskim – 87 osób/km2. Teren powiatu jest w większości równinny, z wyraźnie zaznaczonymi, nielicznymi wzniesieniami. W rejonie przełomu Warty teren jest bardziej urozmaicony, pofałdowany – występują wydmy śródlądowe. Na lewym brzegu Warty teren jest względnie wyniesiony tworząc polodowcowe wzniesienia Wału Żerkowskiego. Najwyższym wzniesieniem powiatu jest Góra Górzno w  gminie Dominowo o wyniesieniu 124,2 m. n.p.m. Kolejne, wyraźne wzniesienia to Łysa Góra w gminie Zaniemyśl (106,1 m. n.p.m) i Góra Bismarck zwana także Konwaliową w gminie Krzykosy (99,8 m. n.p.m). Winna Góra
Pałac Mańkowskich w Winnej Górze pochodzacy z 1910r. Mańkowscy - potomkowie Generała Jana Henryka Dąbrowskiego wznieśli go na miejscu poprzedniej budowli, będącej siedziba biskupów poznańskich a później napoleońska donacja dla bohatera hymnu.

rynek

Słupia Wielka System hydrologiczny powiatu tworzy 5 jezior  z których 4 znajdują się w polodowcowej rynnie  zaniemysko – kórnickiej (Raczyńskie – 84,4 ha, Wielkie Jeziory – 60,3 ha, Małe Jeziory – 44,3 ha i Łękno – 26,3 ha), zaś piąte jest sztucznym spiętrzeniem – zbiornikiem retencyjnym na rzece Maskawie oraz sieć rzek z których najważniejsze to: Maskawa zwana dawniej Źrenicą (56,4 km dł., przebieg południkowy z ujściem w Warcie), Struga Średzka zwana dawniej Maskawą (przebieg równoleżnikowy z ujściem do Maskawy) Wielka, zwana też Bardzianką (przebieg rónoleżnikowy z ujściem do Maskawy) i Miłosławka (przebieg rónoleżnikowy z ujściem do Maskawy). Podstawowy system odprowadzający wody tworzy przebieg Warty na granicy gmin Krzykosy i Nowe Miasto, na odcinku 28,9 km. Środkowa część powiatu (niewielki płd.-wsch. fragment g. Środa, gm. Krzykosy i część gm. Zaniemyśl i Nowe Miasto) leży nad Głownym Zbiornikiem Wód Podziemnych nr 150 piętra czwartorzędowego. Powiat średzki reprezentuje jeden z najwyższych poziomów kultury rolnej województwa wielkopolskiego. 30% powierzchni rolnej reprezentują ziemie klasy II i III. Szczególnie widać to w gminie Dominowo gdzie 85% powierzchni gminy tworzą użytki rolne, zaś gęstość zaludnienia jest jedną z najniższych w Wielkopolsce. 
2 km na płd-zach od Środy, w Słupi Wielkiej mieści się siedziba Centralnego Ośrodka Badań Odmian Roślin Uprawnych. To niezbity dowód wartości rolniczej powiatu. Tuż obok siedziby ośrodka mieści się stacja wąskotorowej kolejki Środa - Zaniemyśl.

gminy powiatu średzkiego
powiaty woj. wielkopolskiego
Powiat średzki i powiaty sąsiednie w statystyce.

Ma to między innymi odzwierciedlenie w funkcjonowaniu na terenie powiatu Centralnego Ośrodka Badań Odmian Roślin Uprawnych w Słupi Wielkiej oraz Stacji Doświadczalnej Instytutu Włókien Naturalnych w Pętkowie i Rolniczego Zakładu Doświadczalnego w Winnej Górze. Zielone płuca powiatu tworzą lasy będące otuliną przełomu Warty oraz rynny jezior kórnicko – zaniemyskich. 27% powierzchni gminy Krzykosy stanowią obszary leśne (przy 62% użytków rolnych). Łącznie lasy zajmują 10 225 haw powiecie. Ochrona przyrody na terenie powiatu reprezentowana jest przede wszystkim przez Żerkowsko - Czeszewski Park Krajobrazowy którego część (6,9% powierzchni) lezy w gminie Nowe Miasto. W cześci tej znajduje się także rezerwat faunistyczny "Dębno n. Wartą". Na południe od Środy, wzdłuż Strugi Średzkiej rozpościera się 120 hektarowy Obszar Chronionego Krajobrazu "Bagna Średzkie". Na terenie powiatu znajduje się 48 dworów i parków podworskich o łącznej powierzchni 185 ha oraz 272 pomniki przyrody.  Wśród dróg i zabytków powiatu promuje się około 10 oznaczonych i nieoznaczonych szlaków turystycznych o łącznej długości 95 km (prócz szlaków PTTK) oraz 8 lokalnych szlaków kulturowych. Środa Wlkp. jest także stolicą historyczno – geograficznego regionu pod nazwą „ziemia średzka”, który dało by się scharakteryzować jako region w dorzeczu Moskawy, Strugi Średzkiej i Bardzianki. Jego granice można osadzić pomiędzy Wartą – od ujścia Lutyni, zgodnie z jej biegiem, wzdłuż rynny jezior kórnicko – zaniemyskich (po ich południowej stronie), dalej południkowo obejmując Tulce do granic Swarzędza, północną stroną drogi Poznań – Września, obejmując Iwno i na powrót od Nekli przez Targową Górkę i Miłosław do Warty. Historyczną spuścizną tego regionu są liczne zabytki: pojedyncze obiekty lub zespoły o znaczeniu krajowym do których zaliczyć należy: zespół obiektów wczesnopiastowskich w Gieczu będący Rezerwatem Archeologicznym, Oddziałem Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. i siedziba donacji napoleońskiej J.H. Dąbrowskiego w Winnej Górze z kościołem – miejscem pochówku wodza Legionów.  W centrum Środy Wlkp. znajduje się zespół obiektów związanych z funkcjonowaniem tego miasta jako miejsca sejmików szlacheckich do których należą: kolegiata pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP oraz 3 domki senatorskie z XVIII wieku.  Dąbrowski
Nigdzie w Polsce nie uświadczysz pomnika Dąbrowskiego, choć jest kilku Kościuszków i Poniatowskich. Średzki Jan Henryk ze spiżu powstał w 200 lecie Mazurka Dąbrowskiego, w 1997r.

Zaniemyśl
Większość znaczących obiektów zabytkowych ziemi średzkiej stanowi architektura sakralna min. kościoły: w Nowym  Mieście - pw. św. Trójcy (gotycki, XV w.), w Dębnie pw. Wniebowzięcia NMP (gotycki, I poł. XV w.), w Winnej Górze pw. Michała Archanioła (barokowy z 1766 roku), w Nietrzanowie pw. Wszystkich Świętych (barokowy z 1666 roku), w Mądrych pw. św. Jadwigi (neogotycki z 1897 roku) i w Solcu pw. św. Katarzyny (neoromański z 1908 roku).
W historycznych granicach ziemi średzkiej znajduje się też 8 kościołów drewnianych w:
  • Śnieciskach pw. św. Marcina (zrębowy, oszalowany z 1767r.),
  • Bagrowie pw. św. Katarzyny (zrębowy, oszalowany z 1751r.),
  • Czerlejnie pw. Wniebowzięcia NMP (zrębowy, oszalowany z 1743r.),
  • Gieczu – Grodziszczku pw. św. Jana Chrzciciela (zrębowy, oszalowany z 1764r.),
  • Kleszczewie pw. Wszystkich Świętych (budowy zrębowej, oszalowany z 1762r.),
  • Mącznikach pw. św. Wawrzyńca (zrębowy, oszalowany z 1700r.) – najstarszy kościół drewniany ziemi średzkiej,
  • Murzynowie Kościelnym pw. św. Jana Chrzciciela (zrębowy, oszalowany z murowanym przedłużeniem nawy z 1742r.),
  • Siekierkach Wielkich pw. św. Jadwigi Śląskiej (budowy zrębowej, oszalowany z 1762r.)
Jeden kościół znajduje się poza historyczną ziemią średzką, w :
  • Boguszynku pw. św. Józefa Oblubieńca NP Marii (budowy zrębowej, oszalowany z 1775r.) – początkowo wybudowany w Kolniczkach, w 1975 roku przeniesiony na obecne miejsce.
Do innych obiektów wartych obejrzenia należy zaliczyć:
  • Wyspa Edwarda w Zaniemyślu z domem Edwarda Raczyńskiego w stylu szwajcarskim
  • Zespoły pałacowo – parkowe w Klęce, Chociczy i Dębnie (ruina)
  • Dwór i mauzoleum Wizów w Dzierżnicy
  • Dwór modrzewiowy w Koszutach
* * *
Zaniemyska Higea i średzki Dąbrowski to dwa wspaniałe przykłady na niepowtarzalność średzkich pomników. Posąg Higei, z twarzą Konstancji Raczyńskiej miał stać początkowo w Poznaniu jako dar Edwarda hr. Raczyńskiego. Ostatecznie, po śmierci fundatora Poznań musiał ufundować sobie kopię wspaniałej spiżowej Higei, bo oryginał, poróżniony ze społeczeństwem Raczyński zastrzegł na swoją mogiłę.

Koszuty Cztery kilometry na zachód od Środy znajdują się Koszuty, wieś ze wspaniałym zabytkiem, XVIII wiecznym modrzewiowym dworem w stylu polskim. W jego wnętrzach mieści się Muzeum Ziemi Średzkiej

kolegiata Wniebowzięcia NMP
Średzka duma - Gotycka Kolegiata pw. Wniebowziecia NMP z końca XV w.

Powiat średzki to także sześć wspaniałych drewnianych kościołów, choć w historycznych granicach ziemi średzkiej i obecnego powiatu jest ich aż dziewięć.
Ten w Śnieciskach, zrębowy pochodzi  z 1767r		 Śnieciska

Giecz Powiat Średzki to miejsce gdzie rodziło się państwo polskie. W niewielkiej wsi Giecz zachowało się dziś grodzisko, fundamenty palatium książęcego i  olbrzymiego grodowego kościoła. Gród pełnił funkcję jednego z grodów centralnych rosnącej w siłę dynasti Piastów. Po drugiej stronie nieistniejacego dziś jeziora w centrum dawnej osady handlowej, która przejeła nazwę grodu zachował się romański kościół pw. NMP i św. Mikołaja.

Bociania Góra
Bociania Góra, lokalne wzniesienie  w powiecie widziane już z poza granicy powiatu, z drogi krajowej nr 15, tuż po wyjeździe w Miłosławia. Tuż za Bocianią Górą, będącą sceną potyczek 1848 i 1863r. znajduje sie narodowy panteon - Winna Góra miejsce gdzie żył i dokonał żywota gen. Jan Henryk Dąbrowski. Tutaj także, w kaplicy miejscowego kościoła został pochowany. Widoczne u  podnóża góry stawy hodowlane należa już do powiatu wrzesińskiego (gm Miłosław).

W Jarosławcu, wsi niemalże graniczącej ze Środą od zachodu, kojarzoną z wizytą Napoleona Bonaparte znajduje się pomnik upamiętniający wydarzenia późniejsze o czterdzieści lat; tzw ugodę Jarosławiecką 1848r - ugodę jak się okazało chwilową i zapowiadającą główne akcenty Wiosny Ludów Jarosławiec

Koszuty
 Dębno
W Koszutach przy drodze krajowej nr jedenaście znajduje się grupa koźlaków  przeniesionych tutaj z terenu Ziemi Średzkiej. Jeden z najstarszych zabytków w powiecie, gotycki kościoł w Dębnie powstały z fundacji pochodzacego stąd Wincentego Kota, prymasa, opiekuna królewskich synów.

panorama w kierunku Tadeuszewa
Panorama z granicy administracyjnej miasta Środa w kierunku Tadeuszewa.

Waskotorówka Średzka Kolej Dojazdowa to dziś ledwie 12 kilometrow malowniczej, turystycznej trasy do Zaniemyśla. Do połowy lat 70-tych sieć średzkiej kolejki liczyła prawie 120 kilometrów, 56 stacji i przystanków, osiem linii bocznych i łączyła Środę z Poznaniem.

łabędzie Polwica
Folwark Budziaki w Środzie, dawną funkcję gospodarczą zastapiono tutaj (choć nie do końca) funkcją mieszkalno - rekraacyjną - wszak dziś to niemalże środek miasta. Powiat średzki, ziemia średzka to dziesiątki XIX wiecznych dworów, takich jak ten w Polwicy, wspaniale opisany w pamiętniku "Marianna i Róże". Wcześniej jednak przyszedł tutaj na świat poznański poeta doby romantyzmu Winenty Berwiński.

jezioro średzkie
Zalew Średzki to zbiornik retencyjny o powierzchni 47 ha doskonale wypełniający także funkcje rekraacyjne. Większe jeziora polodowcowe znajdują się w gm. Zaniemyśl w tzw rynnie jezior kórnicko - zaniemyskich.

ratusz ratusz

kupiec średzki
 cukrownia
Nowoczesny budynek handlowy w stolicy powiatu - kupiec Średzki. Szkoda tylko że na etapie projektowania nie uwzględniono chociaż odrobinę historycznych uwarunkowań tego miejsca i wcześniejszej budowli. Kolejny przykład tradycji powiązanej z nowoczesnością - ponad stu letnią cukrownia z nowoczesnym silosem do cukru i pakownią.

wjazd do Środy Galeria >>
Geografia powiatu Średzkiego - mapa >>
Krajoznawcze otoczenie Środy >>
Szlaki turystyczne Ziemi Średzkiej >>
Słownik geograficzny powiatu >>
 Kościoły drewniane ziemii średzkiej >>
Katalog zabytków powiatu >>
Kanon krajoznawczy Ziemii Średzkiej >>
7 zudów powiatu sredzkiego Obiekty powiatu
7 cudów powiatu średzkiego >> Obiekty powiatu średzkiegi >>

Wiedzę zaczerpnąć można z:
"Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990
S. Bratkowski „Najkrótsza historia Wielkopolski”,  wydawnictwo w drodze, Poznań 1999
W. Łęcki „Wielkopolska. Przewodnik po miejscach ładnych i ciekawych”, Kurpisz, Poznań  2003
P. Libicki „Wielkopolska. 21 jednodniowych wycieczek”, Rebis, Poznań 2001
J. Tobolski „Wielkopolska poprzez wieki” , wydawnictwo poznańskie, Poznań 1999
„123x Wielkopolska” praca zbiorowa, Poznań 1995
„155x Wielkopolska” praca zbiorowa, Poznań 2000
P. Anders "Miejsca pamięci powstania Wielkopolskiego", WBPiCAK, Poznań 2003
J. Sobczak "Zwiedzamy Ziemię Średzką", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wielkopolska 2000
B. Urbańska "Ludzie i historia w nazwach ulic Środy Wielkopolskiej", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp 2000
Z. Cieśliński „Miejsca pamięci narodowej. Przewodnik po Środzie i okolicach”, Biblioteka im.
R. Berwińskiego, Środa Wielkopolska 1997

Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym, a także foldery i informatory wydawane z inicjatywy Starostwa Powiatowego
w Środzie i Urzędu Miejskiego w Środzie
b

©MB 05.2005
ost. zm. 02.2012

n a w i g