• Eseje o pięknie Wielkopolski >>
• Więcej lub mniej typowe przewodniki po Wielkopolsce w których możemy przeczytać o Środzie i  okolicy bliższej i dalszej. >>
• Bezpośrednio o Środzie i okolicach >>
• Miejsca, ludzie i wydarzenia >>
• Przewodniki bardzo nietypowe... >>
• Pamiętniki >>
• Historia od podstaw... >>
• Albumy >>
• Leksykony >>
• Parki Krajobrazowe wokół Środy Wielkopolskiej >>
• Szlak Piastowski >>
• Plany, mapy >>
• Foldery i informatory >>
• Okolicznościowe kartki, kalendarzyki, plakaty >>
• Średzki Kwartalnik kulturalny - archiwum >>

• „Był tu niegdyś zakład wodoleczniczy” - opowieść o Dębnie n. Wartą

• „Sienkiewicz w Miłosławiu i w lasach czeszewskich”

• „Wekil Jazbary z Polwicy” - opowieść o Ryszardzie Berwińskim

• „Napoleon w Poznaniu i Wielkopolsce” - wzmianka min. o Jarosławcu

Książka p. Maluśkiewicza zawiera obszerniejsze eseje zawarte w podobnej objętości (obydwie książki odpowiednio 303 i 238 stron). Wśród 13-stu opowieści spotkamy m.in:

• „Krzyżacy w Niezamyślu”

• „Z ziemi włoskiej...” - opowieść o Dąbrowskim

• „Kurhany kosynierów” - min. o Wiośnie Ludów na ziemi średzkiej

Różnice w obydwu zbiorach polegają również na sposobie opowiadania. J. Sobczak chyba pełniej charakteryzuje opisywane miejsca stawiając w centrum zainteresowania szeroko pojęte „krajobrazy” tworzone przez ludzi i tworzące określone ich postawy. Piotr Maluśkiewicz skupił się na biografiach. Przez co – mam wrażenie – ucierpiała lekko krajoznawcza warstwa opowieści. Niemniej obydwie to kopalnie kulturowej tożsamości Wielkopolski. Z pewnością pozycje obowiązkowe.

• "Białe Damy" - rzecz jasna min o kórnickiej Teofili z Szołdrskich Potulickiej;
• "Czwarta Maria" - opowieść o znanych reminescencjach pewnego miłosławskiego spotkania;
• "Grunt" - o Wyspie Edwarda w Zaniemyślu;
• "Maciejówka" - o bitwie pod Miłosławiem roku 1848 i użytej tam po raz pierwszy czapce - maciejówce;
• "Prowincja wasza umie tylko ganić" - rzecz o Edwardzie Raczyńskim;
• "Wojtuś" - ciekawa opowieść o bocianach i dawnych wierzeniach mieszkańców okolic Środy, zwiazanych z tymi ptakami;
• "Zła Helena" - esej o niejakiej Helenie Rozdrażewskiej , mieszkance Nowego Miasta, która bezustanie awanturowała się z radą miejską.

• "Chorągiem Mahometa"
• "Feralna szarża" - o Michale Dąbrowskim, synu wodza legionów i słynnej bitwie pod Tczewem;
• "Generałowa" o o Barbarze Z Chłapowskich, żonie J.H. Dąbrowskiego;
• "Oddaję ci syna, a proszę o córkę" - o ślubie Dąbrowskiego z Barbarą z Chłapowskich.

• Poznań – Klęka – Żerków – Brzostków – Śmiełów – Miłosław – Winna Góra
• Poznań – Kórnik – Środa Wielkopolska – Giecz – Gułtowy – Siedlec
• Poznań – Koszuty – Zaniemyśl – Dolsk – Gostyń – Grabonóg

Czwarte już wydanie (uzupełnione i poprawione) dziełka traktującego o  jednej z najważniejszych polskich światyń – równie ważnej w średniowiecznej mapie Polski jak późniejsza katedra wawelska. Autor bardzo przystępnym językiem opisuje koleje losu tej wspaniałej budowli, ocierające się czasami o rzeczone w tytule tajemnice. Tekst przepleciony jest kilkudziesięcioma kolorowymi fotografiami, a całość zamykają spisy arcybiskupów gnieźnieńskich, Prymasów Polski. Wybierając się do Orlego Gniazda warto zapoznać się z tą książeczką.

    Książka p. B. Urbańskiej to z dawna wyczekiwana pozycja na ziemi średzkiej. Wystarczy wspomnieć, że nasza dostojna jubilatka – kolegiata, obchodząca w tym roku 580 rocznicę istnienia, nie doczekała się w ciągu ostatnich 20 lat żadnego opracowania, prócz dość sztampowej, krótkiej monografii zamieszczonej w III tomie „Dziejów Środy Wielkopolskiej” i kilku artykułów w nieocenionym Średzkim Kwartalniku Kulturalnym. Jednak tak kompleksowej monografii – stwierdzamy to z wielkim smutkiem – kolegiata jeszcze nie miała. Z tym większą estymą i czytelniczym głodem zajrzeliśmy do tego opracowania. Już na pierwszy rzut oka książka robi bardzo pozytywne wrażenie przepiękną formą poligraficzną, setkami kolorowych fotografii, reprodukcjami archiwaliów i doskonałej jakości papierem. Wielokrotnie już jednak przekonaliśmy się, że nowoczesna, estetyczna szata poligraficzna nie często idzie w parze z jakością merytoryczną, a czasem jest wręcz „zasłoną dymną” przed całkowitym pustostanem w treści. Nie brakuje niestety dziś publikacji na rynku księgarskim, które sprawiają wrażenie, że zostały popełnione tylko po to by ładnie wyglądać na bibliotecznej półce i w zasadzie mogłyby być zredukowane do ozdobnego grzbietu. Nasz rozbudzony apetyt natychmiast rzucił nas w wir czytania, a z każdym kolejnym akapitem ciekawość wzrastała. Już po kilku stronach książki byliśmy przekonani, że tylko do kurtuazji i skromności autorki należy zaliczyć zdanie zawarte we wprowadzeniu: „książka nie jest łatwa w odbiorze, trochę chropowata, sporo w niej cytatów i odwołań do dokumentów”. Język książki jako narzędzie jest łatwy i zrozumiały, a przędzona tym „narzędziem” opowieść o historii kolegiaty, zdaje się czytelnikowi pasjonująca i bliska. Uczucie bliskości potęguje jeszcze umiejętne cytowanie archiwaliów, a zwłaszcza listów kolegiackich księży, w których dostrzegamy przede wszystkim troskę. Zagłębiając się w opowiadaną historię, łatwiej nam dzięki tym listom zrozumieć czasy przez które zdawała się „przepływać” nasza szacowna jubilatka. Z braku źródeł przed XIX stuleciem autorka skupiła się głównie na akcie ratowania świątyni (dość rozłożonym w czasie, ale spójnym co do formy) przez kolejnych kolegiackich proboszczów, od Teofila Wolickiego poczynając, poprzez tak zasłużonego jak Marceli Weychan, a na obecnym proboszczu Raweckim kończąc. Przez pryzmat tych XIX i XX wiecznych „ratowań” oglądamy świątynie od jej zarania, przez wszystkie rozbudowy, zmiany wnętrza, przenosiny ołtarzy, troskę o dzwony, orany i polichromie. Książka podzielona jest na dwa zasadnicze rozdziały; traktujące o historii kolegiaty i obecnym wyposażeniu, które doskonale ze sobą korespondują, uzmysławiając czytelnikowi w sposób niemalże niezauważalny, że dzisiejszy wygląd kolegiaty to przecież efekt jej dziejów, suma troski wszystkich kolegiackich proboszczów i minionych pokoleń, tych spoczywających także i na średzkim cmentarzu – nekropolii tak wspaniale opisanej we wcześniejszej publikacji autorki. Bo przecież choć kolegiata stanowiła element „wielkiego świata” parlamentaryzmu pierwszej Rzeczypospolitej, to także przez pryzmat tej naszej średzkiej społeczności, dumnej ze swej świątyni i jej 580 letniej historii, musi być postrzegana. Godnym pochwały wydaje się też rozdział „Kolegiata w sztuce” zawierający reprodukcje obrazów, wiersze i grafiki z „Kolegiatą w tle”. Choć dalej jest jeszcze aneks zawierający wybór tekstów źródłowych i bibliografia to właściwie „Kolegiata w sztuce” może stanowić ciekawe podsumowanie naszego stosunku do tego wielkiego zabytku. Kolegiata to dziś niewymierna wartość kulturowa w naszym – średzkim pejzażu. Z pewnością należała jej się monografia i tylko szczerze podziękować wypada, że p. B. Urbańskiej udało się to zrobić w tak piękny sposób.

Trzy częściowa praca pod redakcją Janusza Karwata jest pierwsza tak obszernym opracowaniem traktującym o wysiłku zbrojnym średzian w Powstaniu Wielkopolskim. Książka ta jest o tyle ciekawa, że zgodnie z tytułem obrazuje wysiłek ten na tle całego bagażu doświadczeń z wcześniejszych prób zerwania kajdanów, realiów życia tamtego czasu, i nastrojów społecznych. Niestety, praca, pomimo kilku istotnych zalet, o których za chwilę, nie spełniła do końca naszych oczekiwań. Opracowanie, złożone z kilkunastu esejów, z których dwa powstały jeszcze przed II Wojną Światową, sprawia nieco wrażenie chropowatości w łączeniu poszczególnych rozdziałów. Zdajemy sobie oczywiście sprawę z faktu, że takie opracowanie ma swoje prawa, ale wydaje się, że szczególnie do tekstów Rządkowskiego należało by użyć współczesnych odwołań w postaci tekstu wprowadzającego, stanowiącego klamrę pomiędzy jego świadectwem, a kolejnym już współczesnym opracowaniem dotyczącym walk poszczególnych kompanii. Poważne niedociągnięcia ma naszym zdaniem część III, w szczególności odnosząca się do opisu kwatery powstańców na średzkim cmentarzu. Historia samej kwatery i listy powstańców pozostawiają wiele do życzenia. Przykład: „Na kwaterę ekshumowano w dniu 10 czerwca 1945r pomordowanych 17 września i 20 października 1939r mieszkańców Środy i okolic”. Owszem, ale nie wszystkich przecież, bo część została pochowana na cmentarzach w rodzinnych parafiach. W kwaterze pochowano także trzy późniejsze ofiary hitlerowskiej polityki. Dziwnie (pewnie edytorskie niedopatrzenie) brzmi zdanie: „Na kwaterze powstańców spoczywają:”, po czym następuje lista 130 pochowanych wg rzędów. Zabrakło na liście pochowanego w II rzędzie (strona prawa) Wacława Refermata. Zabrakło też informacji, że pięciu z pochowanych w rzeczywistości (z różnych powodów pochowanych w kwaterze) powstańcami nie byli. Ale przede wszystkim cytowane zdanie pomija dziewięciu pierwotnie pochowanych w kwaterze powstańców. Oddajmy jednak sprawiedliwość i zapiszmy to na ogromny plus, że umieszczono informacje o powtórnie pochowanych w latach 2005-08 z adnotacjami o datach ekshumacji. Wielką sprawą są biogramy 89 powstańców, których życiorysy z pewnością warte są przypominania, bo to życiorysy boheterów i co ważniejsze bohaterów zwycięskich. Dobrze także, że na końcu znalazła się lista 673 zaangażowanych w powstanie na Ziemii Średzkiej. Podsumowując, pomimo pewnych niedopracowań, nawet tych „grubych”, to pozycja dla średzian ważna i obowiązkowa.

    Ponowne rozszerzenie zbioru. Z miejsc nam bliższych doszło: „Średzka Wąskotorówka”. Do grona autorów dołączył Zbigniew Szmidt.

    Miejsc ciekawych w Wielkopolsce nie przybywa (może poza kilkoma wyjątkami), ale przybywa tych ciągle na nowo odkrywanych, wspaniałych krajobrazów, zabytków, miast i wsi... Kolejne rozszerzenie znanej już serii tym razem zawiera 202 takie miejsca.

    Wydawnictwo Damart dzierży od niedawna, naszym zdaniem, palmę pierwszeństwa wśród wydawnictw zajmujących się turystyką. Sztuka ta o tyle warta jest podkreślenia, że w pokonanym polu pozostały takie firmy jak PASCAL, który błyszczy na rynku dziesiątkami przeróżnych serii z cyklu „… na weekend” lub „… w trzy dni” lecz blask ten jest tylko powierzchowny, a diabeł tkwi w treści przewodników i map, które nie zawsze sa aktualne, spójne i przejrzyste. DEMART pokonał także PPWK, które startując z pozycji monopolisty stopniowo, krok po kroku tracił ją na rzecz innych podmiotów, które lepiej wiedziały jak przedstawić piękno polskiej ziemi. I nie pomogła tutaj nawet seria COPERNICUS. Naszym zdaniem DEMART wydaje dziś mapy najładniejsze graficznie, przejrzyste i co najważniejsze dokładne. Gwoździem do trumny konkurencji stała się naszym zdaniem „niezwykła” seria „Polska niezwykła”. Seria, a raczej projekt, którego efektem jest podwójna seria wydawnicza i portal internetowy „wewte”. Pierwsza seria to wydawany w twardej oprawie "Turystyczny atlas samochodowy podzielony na regiony. Seria druga to precyzyjniejszy podział na przewodniki wg województw. Obydwie serie to w zasadzie krajoznawczy ideał wydawniczy. Szczególnie seria „województwa”, która zawiera wszystko co tylko potrzebne turyście: najdokładniejsze, estetyczne mapy, przepiękne fotografie, szczegóły dojazdów (plany), plany miast, transparentny system prezentacji, ogromna baza informacji, poprawny merytorycznie tekst, indeks, baza noclegowa i gastronomiczna i wiele innych cech którymi DEMART wyznaczył naszym zdaniem nowy standard w kartografii i przewodnikach turystycznych. Póki co prezentujemy atlas samochodowy „Wielkopolska”.

    Przepiękna opowieść o Środzie i okolicach widzianych oczyma włościanki, pod koniec XIX wieku, wśród dojmująco opisywanych spraw codziennych przewija się wielka historia Wielkopolski i Wielkopolan pod zaborami; walki z germanizacją i patriotycznego wychowania.

    Rozmowy autora z Ryszardem Chaberskim, o. Janem Górą, Stefanem Jurgą, Włodzimierzem Łęckim, Alojzym Andrzejem Łuczakiem, Krystyną Łybacką i Kazimierzem Obuchowskim. W podtytule tej książki, jej autor napisał „rozmowy prawie o wszystkim”. Istotnie autor,  w wywiadach z tymi siedmioma postaciami życia kulturalnego, naukowego, społecznego i gospodarczego porusza wiele tematów, które oscylują jednak głównie wokół pracy zawodowej rozmówców, pracy, która można by dziś nazwać praca organiczną.

    Jedyne tego rodzaju opracowanie obejmujące kompleksowy opis dziejów miasta i okolic od najstarszych śladów bytności człowieka do końca lat 80-tych. Prócz zwartego tekstu przygotowanego przez kilku autorów, w pracy znajduje się kilka opracowań monograficznych: „Sejmiki średzkie”, „Dzieje i znaczenie cukrowni dla regionu”, „Zabytki sztuki w Środzie i okolicy”, „Sztuka ludowa i folklor w regionie średzkim”, „Pomniki i tablice pamięci narodowej”. Trzytomowe dzieło ogólnie na dość wysokim poziomie merytorycznym, nie pozbawione jednak błędów. Niestety trudności wydawnicze na przełomie lat 80-tych i 90-tych przyczyniły się do fatalnej oprawy wydawniczej (niskiej jakości papier, słaby druk, niejednorodność kolorów, fatalna jakość czarno-białych fotografii). Do tekstu dołączono kompleksową bibliografię. 

    Dokładna data lokacji Środy Wielkopolskiej pozostaje nieznana. Zbyszko Górczak bardzo ciekawie opisuje prawie 50 lokacji w Wielkopolsce dokonanych do roku 1314, w tym na kilku stronach lokacje Środy. Nie zabrakło również Giecza. Rozprawę uzupełniają rysunki i czarno-białe fotografie.

    Kolejna wspaniale wydana pozycja autorstwa p. Bożenny Urbańskiej - historia chóru średzkiej kolegiaty liczącego już 125 lat. Wartość merytoryczna, tradycyjnie już tego autorstwa, bardzo wysoka i nawiązująca do wspaniałego wydania "Cmentarza średzkiego" równie piękna forma poligraficzna. Wiele czarno-białych zdjęć.

    Książka znakomitego archeologa i dydaktyka nosi podtytuł: "odkrycia - hipotezy - interpretacje" i wokół tego schematu została skonstruowana. Organizacyjnie podzielona jest na 15 rozdziałów z których każdy dzieli się na kilka - klikanaście podrozdziałów. Dodatkowo zawiera obszerną bibliografię i nieodzowny już w takich pozycjach indeks nazw geograficznych i miejscowych. Autor dość żwawym językiem opisuje stan naszej dzisiejszej wiedzy dotyczącej początków naszej państwowości, koncentrując się wokół programu badań milenijnych z lat 60-tych i interpretacji jego odkryć oraz tych najnowszych, wznawianych od początku lat 90-tych z okazji tysiąclecia Zjazdu Gnieźnieńskiego czy chociażby budowy gazociągu jamałskiego. Jeden z podrozdziałów rozdziału jedenastego (rdz. "Grody niezwykłe", prdz. "Niesfinalizowana wielka inwestycja") opowiada o Gieczu. Mocną stroną książki w warstwie merytorycznej są również dziesiątki czarno-białych rycin i zdjęć oraz wkładka z kilkudziesięcioma fotkami kolorowymi.

    Historia Wielkopolski, małej ojczyzny i kolebki państwowości opisana wyczerpująco i przystępnie, co gwarantuje nazwisko autora, znanego historyka. Całość podzielona na 29 rozdziałów ujętych w klamry kilku okresów dziejowych. Jak przystało na najwyższej klasy historyka wizja dziejów podparta została szczegółowym spisem podstawowej literatury oraz ułatwiającymi orientację indeksami osobowym i geograficznym. Choć książka zawiera aż 267 ilustracji, to poważna wadą jest to, ze wszystkie są czarno – białe. Środa Wielkopolska wymieniona jest w kontekście rajdu krzyżackiego podczas wojny z zakonem, uznanej szkoły kolegiackiej, gen. Dąbrowskiego, Powstania Wielkopolskiego, cukrowni średzkiej, wybuchu II wojny światowej i oczywiście sejmików.

    Zbiór pięknych grafik węglem autorstwa Ryszarda Kurnatowskiego przedstawiających Środę i okolicę. Wartość publikacji zaniża trochę oprawa.

    To właściwie podręcznik do historii stron ojczystych, napisany odważnym, prostym językiem, nie pozbawionym elementów historycznego dyskursu. To co jednak najbardziej rzuca się w oczy to przepiękne fotografie i ryciny ilustrujące poszczególne wydarzenia, opatrzone swoistymi podpisami uzupełniającymi tekst. Całość przepięknie wydana. Kilka zdań poświęconych jest roli sejmików generalnych w Środzie.

Wspaniale wydany album przepięknych fotografii zatrzymujących ulotne chwile niezmiennie pięknej wielkopolskiej przyrody. Spore objętościowo dzieło podzielone zostało tematycznie na kilkanaście rozdziałów, w których fotografie poprzedzone zostały krótkimi tekstami opisującymi dane zagadnienie. Prócz wspaniałych zdjęć (autorstwa 32 autorów i instytucji) książka „ubrana” została w adekwatnie do tematu piękną szatę graficzną. Z wielką przyjemnością wraca się umysłem, wzrokiem i duszą do tych zaklętych w karty papieru krajobrazów, do tych stron…

    Jedyny w swoim rodzaju zbiór informacji o dworach i pałacach w Wielkopolsce. Bardzo wysoki poziom merytoryczny i wydawniczy. Autorzy zarzekają się, że jest to kompletny zbiór, ja nie znalazłem np. Ulejna.

    Album, choć nie stanowi całości w ramach serii wydawniczej z wydanym wcześniej albumem pt "Drewniane kościoły Wielkopolski", to jednak ma z nim wiele wspólnego. Głównym łącznikiem jest jednak, przede wszystkim, osoba autora Piotra Maluśkiewicza, wybitnego krajoznawcy, autora licznych opracowań i przewodników. Niniejszy album, bedący w istocie katalogiem barokowych kościołów występujących na terenie Wielkopolski jest więc swoistym kolejnym tomem wspaniałego przewodnika po obiektach sakralnych Wielkopolski. Podobnie jak album o drewnianych kościołach także i ten stanowi doskonałą jakość edytorsko-poligraficzną i tradycyjnie wysoki poziom merytoryczny gwarantowany piórem autora. Znacznie korzystniej prezentują się tutaj kolorowe fotografie. Niestety, powiat średzki nie jest zbyt bogaty w kościoły barokowe, a jedynym reprezentantem jest tutaj kościół Michała Archanioła w Winnej Górze. Jednak z terenu ziemi średzkiej opisane zostały  Iwno i Siedlec.

    Pozostajemy w kręgu  baroku z terenu Wielkopolski, a także w serii wspaniałych albumów monograficznych poświęconych wielkopolskiej architekturze. Tym razem to pozycja M. Strzałko zawierająca opisy i fotografie 87 obiektów: pałaców, dworów, dworków i ... ruin barokowych, które spotkać możemy na wielkopolskich ścieżkach. Tradycyjnie przepięknie wydany album - monografia podzielony został  na dwie zasadnicze części: główną i dodatek. W pierwszej z nich przedstawiono 71 dworów i pałaców zbudowanych w stylu barokowym, które przetrwały do naszych czasów w różnym stanie, ale ich zasadnicze cechy stylu pozostały niezmienne. Dodatek zawiera dużo skromniejszy w opis i fotografię zbiór 16 obiektów, które na przestrzeni dziejów podlegały mniej lub bardziej licznym przebudowom niwelującym ich cechy stylowe. Siłą książki są krótkie, acz wyczerpujące, merytoryczne opisy poszczególnych obiektów okraszone wspaniałymi fotografiami o przeróżnej wielkości (aż do zajmujących podwójną stronę). Dodatkowo, większa część obiektów została przypomniana na reprodukcjach fotografii pochodzących z wydanego przez Leona Durczykiewicza w 1912r. w Poznaniu albumie pt."Dwory Polskie w Wielkiem Księstwie Poznańskiem". Część obiektów przedstawiono również w formie planu, a opisy opatrzono wizerunkami herbów szlacheckich stosownie do historii danego obiektu. Klamrą spinającą serię poświęconą obiektom zabytkowej architektury Wielkopolskiej jest mapka wielkopolski ilustrująca lokalizację obiektów przedstawionych w książce. Warto również zaznaczyć sposób przedstawienia spisu treści, który dla łatwiejszego zorientowania się w zawartości książki wyposażony został w fotografię każdego omówionego obiektu.

    Wspaniale wydany, dwujęzyczny album, poświecony zachowanym Wielkopolskim zamkom. Są wśród nich min zamki w Kórniku i Pyzdrach. "Językiem" książki są przede wszystkim przepięknej urody zdjęcia, opatrzone jednak obszernymi opisami. Zamki ukazane są zarówno współcześnie jak i na fotografiach sprzed kilkudziesięciu lat lub nawet - rycinach z minionych wieków.

    To również album, choć w wymiarze merytorycznym bardziej leksykon, tworzący wraz z poprzednimi spójną całość. W książce przedstawiono z pomoca opisów i przepięknych fotografii 51 obiektów architektonicznych, z których 28 nadal pełni swe pierwotne funkcje. Przy okazji dowiadujemy się kilka istotnych informacji o 25 zakonach, ich regułach i życiu zakonnym, które tło swej egzystencji znalazły w murach klasztornych. Jak zwykle bardzo staranna jest również oprawa graficzna.

    Album prezentujący tym razem perełki gotyckiej architektury - świątynie. Tym bardziej interesujacy dla średzian, ze jest tam i nasza wspaniała kolegiata. W książce, zbliżonej koncepcyjnie do powyższych opisano 117 obiektów (wszystkie) z terenu województwa wielkopolskiego. Większość to obiekty zbudowane i zachowane w stylu, kilka jednak to budowle romańskie przebudowane z duchem czasu oraz gotyckie, które uległy przebudowom na przestrzeni wieków. Z naszego regionu, prócz kolegiaty  jest Krerowo, Nowe Miasto i Dębno.

    Kolejna publikacja albumowa z serii o wielkopolskich zabytkach, tym razem gotyk ale zawarty w budowlach rezedencjonalnych. Zachowało się ich równo 70 a najbardziej znanym, nie tylko w Wielkopolsce jest z pewnością Zamek Kórnicki przebudowany w stylu neogotyku angielskiego. Z naszego regionu jest także dwór Szczanieckich w Boguszynie i wspaniały zameczek myśliwski w Bugaju k. Miłosławia.

    Kolejna oczekiwana pozycja monograficzna, porządkująca przegląd zabytków z terenu Wielkopolski wg. epok i stylów architektonicznych. Tym razem autorzy, pod redakcją nieocenionej Marii Strzałko sięgnęli po klasycyzm ograniczając go do obiektów mieszkalnych. Duża ilość zachowanych obiektów klasycystycznych na terenie historycznej Wielkopolski zmusiła autorów do zawężenia wyboru tylko do obiektów znajdujących się w granicach współczesnego województwa wielkopolskiego. Dodatkowo ograniczono się do subiektywnego wyboru 54 spośród ponad 200 zachowanych obiektów. Jak zwykle o albumowych charakterze tej monografii przypominają przepiękne zdjęcia niekiedy zajmujące pełne dwie strony dużego formatu. Każdy obiekt został też pieczołowicie scharakteryzowany opisem samej budowli jak i jej kontekstu historycznego. Piękne zdjęcia współczesne przeplatane są historycznymi fotografiami z międzywojennego albumu Durczykiewicza, grafikami herbowymi i planami obiektów. Z bezpośredniej bliskości Środy w albumie znalazły się m.in. Czerniejewo, Bardo, Kołaczkowo, Choryń, Kopaszewo, Mchy i szczególnie nam bliskie: Dobrzyca i Śmiełów – dzieła Stanisława Zawadzkiego. I szkoda tyko, że ze względów przedstawionych na wstępie nie znalazł się w opracowaniu jeszcze jeden wspaniały obiekt autorstwa Zawadzkiego – pałac w Lubostroniu.

    Kolejny album – katalog architektury wielkopolski, tym razem zawierający opisy i wspaniałe fotografie wielkopolskich ratuszy. katalog zawiera 74 ratusze miast pozostających w granicach wielkopolski. Jest także i ratusz średzki.

    Jedyne tego rodzaju wydawnictwo, niezastąpiona kopalnia wiedzy o regionie widzianym zarówno w ujęciu historyczno – kulturowym jak i obecnym. Tysiące systematyzujących tabel i wykresów i ilustracji wybranych zagadnień, wyczerpujące artykuły pisane przez wybitnych regionalistów, krajoznawców,społeczników – ludzi kochających Wielkopolskę. Obszerne trzy tomowe dzieło podzielono na kilkanaście części:

1. Dzień dzisiejszy (tom 1)
2. Środowisko przyrodnicze (tom 1)
3. Z dziejów Wielkopolski (tom 2)
4. Pamiątki z przeszłości (tom 2)
5. Wybitni Wielkopolanie (tom 3)
6. Kultura ludowa (tom 3)
7. Legendy i podania (tom 3)
8. Turystyka (tom 3)

Głównym jednak podziałem treści są rozdziały, których tytuły precyzyjnie opisują obszar danego zagadnienia, a numery zachowują ciągłość przez trzy tomy. Spójność materiału zapewniają liczne odsyłacze do kolejnych rozdziałów książki. Encyklopedyczny charakter wydawnictwa sugeruje szeroki krąg jego odbiorców, a w szczególności świadomych swego pochodzenia Wielkopolan, którzy pragną zgłębiać wiedzę o swoim regionie. O ile w pierwszym tomie Środa wymieniana jest sporadycznie o tyle więcej miejsca poświęcono jej w tomie drugim. Rozdział 22 pt. „Karty z historii” zawiera 100 krótkich esejów prezentujących najważniejsze wydarzenia z dziejów Wielkopolski. O Gieczu opowiada m.in. esej  „Grody i palatia wielkopolskie”. Jest także esej pt. „Bój pod Zaniemyślem” traktujący o historycznym pojedynku z zagonem krzyżackim w okolicy Majdan. Jest wreszcie notka o „Sejmikach średzkich”, a o Środzie i okolicach opowiadają ponadto takie eseje jak: „Napoleon w Wielkopolsce” (Jarosławiec), „Ślub generała Dąbrowskiego” (Winna Góra), „Wielkopolska Wiosna Ludów” (ponownie Jarosławiec), „Zrzuty zaopatrzenia dla Armii krajowej” (l. Janowo). Gieczowi miejsce poświęcono także w rozdziałach: 24 „Osadnictwo, nazwy, herby”, 25 „Wykopaliska, grody i grodziska” oraz 26 „Zabytki z różnych epok”. Rozdział 26 przedstawia także średzka kolegiatę, kościoły w Dębnie n. Wartą i Nowym Mieście, dwór w Koszutach. Inne zabytki regionu (ale także średzki pomnik J.H. Dąbrowskiego) prezentują dalsze rozdziały tomu 2. Rozdział 30 zawiera kilkadziesiąt krótkich biogramów wybitnych Wielkopolan wśród których odnajdujemy poetę Ryszarda Berwińskiego urodzonego w Polwicy. O duchach wielkopolskich opowiada rozdział 33, w wśród zebranych tam esejów odnajdujemy opowieść „Skąd sie wzięła nazwa wsi Mądre”. Wreszcie trzy tomowe dzieło zamyka rozdział 34 traktujący o turystyce, w którym autorzy omawiają pokrótce co ciekawsze regiony Wielkopolski. Wśród nich „Gniezno i szlak Piastowski” i „Miłosław, Żerków i okolice”. Jak przystało na encyklopedyczny charakter dzieła na końcu spotykamy dwa indeksy: „indeks nazw geograficzny” oraz „indeks osób”.

    Park na północ od Środy stanowi otulinę Jeziora Lednickiego z dziesiątkami stanowisk archeologicznych, ważnymi grodami (Moraczewo), a przede wszystkim wyspą Ostrów Lednicki -  kolebką naszej  państwowości. Wiele ciekawych rysunków i zdjęć, opis obiektów Wielkopolskiego Parku Etnograficznego i Małego Skansenu w Dziekanowicach.  Książka wydana w serii „Wielkopolska Biblioteka Krajoznawcza” nr 29.     

    Wznowienie przewodnika, monografi dotyczącej Lednickiego Parku Krajobrazowego wydanego w 2003 roku. W tekście zaszły niewielkie zmiany. W części dotyczącej opisu miejscowości uaktualniono opisy, pominięto przy tym całkowicie Berkowo i Żylicę, dodano jednak Wierzyce. W planie Wielkopolskiego Parku Etnograficznego uaktualniono obiekty, zmieniono numerację. Całość przedstawia imponujące i wyczerpujące opracowanie z charakterystycznym dla serii wysokim poziomem merytorycznym. Książka wydana w ramach serii Wielkopolska Biblioteka Krajoznawcza
(w nowej szacie graficznej) z numerem 36.

    Park na północny-zachód od Środy nazywany jest, obok Wielkopolskiego Parku Narodowego, płucami Poznania.  Zawiera w swoich granicach min. Dąbrówkę Kościelną, znane sanktuarium Maryjne. Pozycja jak zwykle niezwykle ciekawa i dokładna merytorycznie (Autorem jest znany krajoznawca). Wiele ciekawych zdjęć i rysunków. Jak w zwykle w  serii zawiera opis najciekawszych miejscowosci regionu. Książka wznowiona  w serii „Wielkopolska Biblioteka Krajoznawcza” z nr 30 (poprzednie wydanie z 1997 nr 17) 

    Najmłodszy Park Krajobrazowy w okolicach Środy, na południowy-zachód. Rozciąga sie od Zbrudzewa k. Śremu aż do granic Mosiny i Puszczykowa. Stanowi otulinę doliny Warty i lasów łęgowych tej doliny w tym nacenniejsze skupiska dębów. Centrum Parku stanowi Rogalin z zespołem pałacowo-parkowym oraz parkowimi dębami (min "Lechem", "Czechem" i "Rusem"). Wiele ciekawych opisów stanowisk flory i fauny, w tym doskonała grafika. Książka wydana  w serii „Wielkopolska Biblioteka Krajoznawcza” z nr 33.

    Nasz największy wielkopolski skarb przyrodniczy, położony tuż obok granic aglomeracji poznańskiej. Atutem zawierającej wiele rycin i kolorowych fotografii książki jest bardzo wysoki poziom merytoryczny (szczegółowe opisy stanowisk fauny i flory). Znajdziemy w niej również rozdział poświęcony turystyce rowerowej w granicach parku oraz tradycyjne dla serii opisy najciekawszych miejscowości w granicach parku, ale także tych położonych w jego otulinie. Na końcu dołączona kolorowa mapka. Książka ukazała się w ramach serii Wielkopolska Biblioteka Krajoznawcza pod numerem 25.

    Doskonały przewodnik wydany w ramach serii Wielkopolskiej Biblioteki Krajoznawczej z numerem 35. Zadziwiające, że ten jeden z piękniejszych parków krajobrazowych Wielkopolski (przynajmniej w warstwie kulturowej) nie doczekał się wydania w ramach wcześniejszego numeru serii. Z powodzeniem jednak nadrabia to ta obszerna monografia. Jest też pierwszą w serii wydaną w ramach nowego wzoru poligraficznego, znacznie wyższego lotu. Znacznej poprawie uległ gatunek papieru, jakość druku (w 100% kolorowy) oraz grafika. Dzięki tym zabiegom kolorowe zdjęcia pojawiają się teraz w odpowiednich miejscach tekstu, a nie jak to było dotychczas w wydzielonej części książki. Przewodnik podzielony został na trzy zasadnicze części: obszerną biografię patrona, Gen. Dezyderego Chłapowskiego, monografię parku i opis najciekawszych miejscowości występujących w jego granicach. Wysoki poziom merytoryczny tekstu właściwego uzupełniają liczne przypisy zgromadzone na końcu książki. Całości dopełniają opisy szlaków turystycznych i biogramy ludzi związanych z historią Parku.

„Żerkowsko – Czeszewski Park Krajobrazowy” to z dawna wyczekiwana, przez miłośników tego zakątka Wielkopolski, pozycja. Swego czasu pobieżnie temat parku podjęty został w opracowaniu dotyczącym Żerkowa i Nowego Miasta. Niewielkie wzmianki pojawiały się także w monografii Miłosławia i Pyzdr. Jednak Żerkowsko – Czeszewski Park Krajobrazowy jest tak ważnym i pięknym regionem, że zdecydowanie wymagał osobnego opracowania. I doczekał się!  Tematu podjęli się dwaj „dyżurni” krajoznawcy Krzysztof Kasprzak i Jerzy Sobczak, którzy – co tu dużo mówić -  zrobili to profesjonalnie. Można by rzec, że jest to wyczerująca monografia Parku, nie pozbawiona przy tym jednak, tak potrzebnego, lekkiego tonu i prostego języka. Dzięki temu nawet najbardziej „ilustracyjny” turysta chętnie przeczyta o poszczególnych gatunkach flory i fauny, chronionych w granicach parku lub pozna szczegółowe wywody dotyczące granic parku, jego morfologii, lesistości i setki innych wspaniale opracowanych danych. Doskonale autorzy przedstawili hydrografię parku, tak przecież dla jego przyrody istotną. Wyczerpująco omówiono także formy ochrony przyrody, choć – i tu mały cierń – pobieżnie potraktowano historię ochrony tego terenu. Całość na doskonałym papierze, już od kilku numerów serii  towarzyszącemu poszczególnym monografiom. Wielkim atutem są, charakterystyczne także dla całej serii, mini  monografie poszczególnych miejscowości parku. Na ponad trzystu stronach opracowania znalazło się setki kolorowych fotografii i grafik ilustrujących omawiane zagadnienia, w tym doskonałe,czytelne mapki. Opracowanie zamykają: przegląd szlaków turystycznych i mini słownik biograficzny postaci związanych z regionem. Monografia – naszym zdaniem – zbliżona do ideału.

K. Kasprzak, J. Sobczak „Żerkowsko – czeszewski park Krajobrazowy”. WBPiCAK, Poznań 2009, str. 326

    Znany regionalista, krajoznawca opisuje kilkadziesiąt miejscowości leżących pomiędzy Wełną, Notecią i Wartą historyczna krainą na pograniczu Wielkopolski i Kujaw. Warto bowiem pamiętać, ze część górnej pętli ósemki Szlaku Piastowskiego leży na Pałukach właśnie. Zachodnia część Pałuk to m.in cysterskie Wągrowiec, Łekno i Tarnowo Pałuckie z najstarszym polskim kościołem drewnianym, czy ruiny zamku w Gołańczy. Książka zawiera także część poświęconą znakowanym szlakom pieszym. Tradycyjnie cześć obiektów znalazła sie na fotografiach, a niektóre z nich   na szczegółowych planach. Książka wydana w serii Wielkopolska Biblioteka Krajoznawcza pod nr 14.

    Spójna i zwarta monografia miasta (ale także i ziemi mogileńskiej), zarówno jednego z najważniejszych ośrodków piastowskich jak i współczesnego „twardego” punktu na najsłynniejszym wielkopolskim szlaku turystycznym – Szlaku Piastowskim. Prócz krótkiej, acz wyczerpującej historii miasta, mamy także takie tematy jak: klimat, bogactwa naturalne czy krajobraz. Obok mapki omawianego regionu, syntetyczne kalendarium dziejów miasta oraz propozycja jego zwiedzania, słowem komplet dla turysty. Autor opisuje także kilkanaście najważniejszych miejscowości regionu. Najciekawsze obiekty przedstawione zostały na kilkudziesięciu kolorowych fotografiach. Książka wydana w serii Wielkopolska Biblioteka Krajoznawcza pod nr 21.

    Kompletny przewodnik po Szlaku Piastowskim, bliskie ideału marzenie każdego podróżnika. Dokładnie, i bez zbędnego w przewodnikach „naukowego” tonu, opisy poszczególnych obiektów i miejscowości, setki fotografii, starannie wykonanych grafik, pozycjonowanie GPS, rady dla zwiedzających, piękne mapki, niezbędne adresy, wyodrębnione fragmenty teksu opowiadające o legendach, postaciach i zdarzeniach – słowem kompletny opis szlaku. Część przewodnika poprzedzono krótkim, cztero rozdziałowym wprowadzeniem w zagadnienia szlaku. W oddzielnych rozdziałach omówiono Poznań i Gniezno a następnie pętlę szlaku Piastowskiego podzielono na odcinki: Gniezno – Uzarzewo, Gniezno – Inowrocław, Gniezno – Kruszwica i Gniezno - Poznań, który objął także Giecz, Neklę, Gułtowy, Siedlec, Iwno, Kostrzyn, Siekierki Wlk. i Tulce. Wielkim atutem są także doskonałe wizualizacje obiektów już nieistniejących; romańskich i gotyckich katedr w ich pierwotnym wyglądzie, zamków i pałaców. Niestety jest i łyżka dziegciu. Na stronie 171 znalazła się reprodukcja N. Ordy przedstawiająca kościół św. Michała Archanioła w Winnej Górze mylnie podpisany jako kościół św. Floriana w Żninie. Podobnie na stronie 83 w tekście o Łubowie znajduje się błędna informacja, że miejscowy kościół św. Mikołaja z 1660 to najstarszy kosciół w Wielkopolsce. Póki co znamy co najmniej kilka starszych. Książkę kończy bibliografia, podręczny słowniczek pojęć i baza adresowa noclegów.