Niestety, kiedy dotarliśmy do bramy głównej zrozumieliśmy, w jak dramatycznym dla zabytków i ich miłośników czasie przyszło nam żyć. Pałac, wraz z całym założeniem, stanowi własność prywatną, co oznacza, że jedyną budowlą jaką możemy z bliska podziwiać jest wjazdowa, pięknie odrestaurowana brama. Z daleka, wśród krzewów i niskich koron drzew majaczyły charakterystyczne, klasycystyczne schody – obietnica niezrealizowana obejrzenia pałacu z bliska. Czasy to zaiste dramatyczne, oto bowiem z jednej strony doskonale rozumiemy potrzebę ochrony pereł dziedzictwa narodowego, realizowaną w sposób jedynie skuteczny poprzez tytuł prywatny. Nie stać państwa, ani finansowo, ani mentalnie, by chronić wszystkie zabytki jako dobro publiczne, a co za tym idzie ogólnodostępne. Brak środków, brak samorządowego zainteresowania, brak historycznej samoświadomości społeczeństwa to czynniki, które dotąd cechowały pseudoochronę, która z reguły kończyła się dalszą degradacją chronionych założeń. Z drugiej jednak strony tej szali jest odgrodzenie tych pięknych budowli płotem od społeczeństwa. Trudno bowiem odmówić racji prerogatywom prywatności, ale równie trudno pogodzić się z utratą możliwości obcowania ze świadectwami dóbr kultury najwyższej rangi. Stąd też z ciężkim sercem objechaliśmy założenie od południa, do bramy bocznej, po czy wróciliśmy do głównej, wojewódzkiej 196. 

   Teraz już kierujemy się prosto na Wągrowiec, miasto nad Wełną i Nielbą, z miejskimi tradycjami wprost z średniowiecza. Jedziemy najpierw zobaczyć sporego formatu osobliwość geograficzno – przyrodniczą. Jest nią skrzyżowanie dwóch rzek, zwane fachowo bifurkacją. W Wągrowcu krzyżują się pod kątem prostym Wełna i Nielba i według zapewnień geografów i hydrologów obydwie rzeczki toczą swe wody dalej niezależnie, co wydaje się rzeczą niemalże niemożliwą – coś jednak w tym jest. Bifurkacja Wągrowiecka to jedyne takie miejsce w Europie i jedno z dwóch na świecie, tym bardziej jest nam przyjemnie się w nim znaleźć. Od ulicy Gnieźnieńskiej idziemy w kierunku „rzecznego skrzyżowania” specjalnie przygotowanym deptakiem wzdłuż Nielby, prowadzącym wprost do bifurkacji. W pobliżu zlokalizowano niewielki mostek na Nielbie, z którego można podziwiać to ciekawe zjawisko. Deptak prowadzi także wzdłuż Wełny do cmentarza usytuowanego pomiędzy rzeką i ul. Gnieźnieńską.  

    O lokacji klasztoru cysterskiego w Wągrowcu zdecydował przypadek. Zniesiony pierwotnie w Łeknie klasztor Cystersów fundowany był przez Zbyluta z rodu Pałuków i uchodzi dziś za najstarsze opactwo na ziemiach polskich. Dokument fundacyjny klasztoru nosi datę 1153r, a pierwsi zakonnicy przybyli do niego z Altenbergu pod Kolonią. Klasztor zlokalizowano po zachodniej stronie jeziora Łeknieńskiego na terenie ważnego w sieci osadniczej wczesnego średniowiecznego grodu. Pierwotnie istniała tu romańska rotunda, będąca jedną z pierwszych na ziemiach polskich. Nowi gospodarze grodu wznieśli na planie rotundy mały kościółek, oratorium, który rozbudowano następnie na przełomie XIII i XIV wieku do formy pełnohalowego kościoła z kamieni i cegieł. Niestety rychło okazało się, że grunt na którym wzniesiono tak zaawansowane budowle był bardzo niestabilny, co doprowadziło do licznych zarysowań i pęknięć ścian. Sytuację próbowano ratować na przeróżne sposoby min. poprzez  dostawienie drugiej, wzmacniającej fasady. Wszystkie zabiegi zdały się na nic i pod koniec XIV wieku zapadła decyzja o przeniesieniu (translokacji) opactwa do Wągrowca. Warto jeszcze wspomnieć, że opactwo w Lądzie, które odwiedziliśmy wcześniej, było lokowane właśnie wprost z Łekna. Co ciekawe operacja translokacji trwała 100 lat i zakończona została około roku 1493, w czym swój udział miały ponoć trudności finansowe Cystersów.
 

Wągrowiecki kościół św Jakuba apostoła. Do jego budowy wykorzystano kamień i cegłę z rozbiórki klasztoru w Łeknie - pierwszej cysterskiej lokacji.

    Wchodzimy, obok klasztoru na placyk przed frontem poklasztornego kościoła NMP Wniebowziętej oraz św. Piotra i Pawła. Sam klasztor powstały już w połowie XV wieku został odbudowany po pożarze w II połowie XVIII wieku. Kościół zaś, ściśle związany z zabudowaniami klasztoru to trzynawowa świątynia, kryta dwuspadowym dachem, pozbawiona (co charakterystyczne dla architektury cysterskiej) wyróżniającego się z bryły, masywu wieżowego. Zwiedzamy kościół i jedziemy wprost do Łekna, by obejrzeć to co pozostało po pierwotnej lokacji klasztoru. Tuż za Wągrowcem kierujemy się drogą wojewódzką 251 (Kaliska – Inowrocław), by już po kilku kilometrach trafić na pierwszy obiekt o międzynarodowym znaczeniu architektonicznym – najstarszy drewniany kościół na ziemiach polskich w Tarnowie Pałuckim. Cały teren wokół jeziora Łeknieńskiego z tzw. Klasztorkiem na zach. brzegu, czyli miejscem pierwotnej lokacji klasztoru cysterskiego, Tarnowem Pałuckim, dzisiejszym obszarem wsi Łekno (na wsch. brzegu jeziora) z trzema stanowiskami archeologicznymi tworzy dziś Łeknieński kompleks osadniczy, co oznacza, że jego archeologiczne badania na poszczególnych stanowiskach odbywają się we wzajemnym wpływie. 

   Fasada poklasztornego kościoła w Wągrowcu. 

    Dojeżdżamy do Tarnowa i wprost z drogi idziemy do stojącego obok niej zrębowego, oszalowanego kościółka pw. św. Mikołaja. Do środka zaproszeni jesteśmy przez przewodnika, miejscowego opiekuna tego unikalnego zabytku, który już we wnętrzu, ze szczegółami, pasjonująco roztacza przed nami historię kościoła. Jak wynika z najnowszych badań, oryginalnie zachowaną częścią kościoła XIV wiecznego jest prezbiterium, co potwierdziły badania dendrologiczne belki tęczowej. To co jednak dogłębnie urzeka w tarnowskim kościółku to wspaniale odrestaurowane, centymetr po centymetrze, niesamowite w wymowie, polichromie zdobiące ściany nawy, chór i prezbiterium. Dowiadujemy się, że kościół należał do Cystersów Łeknieńskich. Nawa i wieża kościoła w dzisiejszej postaci pochodzą z poł. XVII weku.

            Pozostajemy w zaciszu kościółka, chłonąc w ten lipcowy skwar niepowtarzalny zapach drewnianych świątyń, dojmującą ciszę i chłód.

  Z kościoła w Tarnowie do Klasztorku jest ok 1,5 km, jednak ostatni odcinek drogi bitej do, położonego na niewelkim półwyspie dzisiejszego, stanowiska archeologicznego pokonujemy polną drogą, pieszo, wśród złoconych zbożem pałuckich pól, wśród porastających brzegi jeziora trzcin. W Klasztorku odbywał się akurat festyn archeologiczny, organizowany na wzór tego biskupińskiego, stąd też mogliśmy wśród odkrytych pozostałości rotundy oratorium i cysterskiego kościoła spotkać się z pracującymi przy wykopaliskach, na codzień,  archeologami, a także zaproszonymi naukowcami innych dziedzin i pasjonatami średniowiecza.

    Fundamenty rotundy, oratorium, kościoła halowego i zbudowanej na ruinach cysterskiego kościoła w poł. XV wieku kaplicy cmentarnej przypominają nam nieco ruiny palatium w Gieczu, a nader wszystko odkryty niedawno giecki kościół pw. św. Jana Chrzciciela. Dla porządku trzeba dodać, że rzeczona kaplica powstała  na  terenie  cmentarza, założonego po opuszczeniu Łekna przez Cystersów. Ze „Zbylutowego grodu” jak organizatorzy festynu nazwali gród nad jeziorem czyli miejsce zwane na codzień Klasztorkiem udajemy się do położonej po przeciwnej stronie jeziora dzisiejszej wsi Łekno. Czerwono ceglasta bryła gotyckiego kościoła pw śwśw Piotra i Pawła widoczna jest z Klasztorku na tle tysiąca odcieni sitowia, porastającego przeciwległy brzeg jeziora i odbija się w jego toni. Objeżdżamy jezioro Łeknieńskie od południa i przejeżdżamy przez Łekno, należącą do Pałuków osadę handlową wraz z niewielkim gródkiem. W 1246 roku w osadzie handlowej wzniesiono kościół, który w XVI wieku przebudowano do dzisiejszej postaci. 

  Cały układ architektoniczny Łekna to dzisiaj kompleks zabytkowy – układ osady typu miejskiego. Zwiedzamy kościół Piotra i Pawła, stojący niemalże tuż przy toni jeziora, po czym jedziemy jeszcze przez osadę „Prawo Polskie”, wykształconą w XV wieku część Łekna, której centrum stanowił drewniany kościół Świętego Krzyża. Niestety, ze względu na zły stan techniczny został on rozebrany w poł. XIX wieku, a w jego miejscu stoi dziś krzyż. Pod koniec XX wieku trwały tu regularne badania archeologiczne. Wyjeżdżamy z Łekna drogą prowadzącą wschodnią krawędzią jeziora Łeknieńskiego kierując się do drogi wojewódzkiej „241” Rogoźno – Tuchola. Przekraczamy ją, a następnie przez Stare Brzeźno śmigamy krętą drogą wprost do Gołańczy, najdalej na północ wysuniętego punktu naszej trasy. Kierujemy się wprost pod ruiny siedziby Pałuków – żałośnie dziś wyglądającej, a ongiś pewnie groźnej i niedostępnej kamienno – ceglanej warowni wzniesionej nad brzegiem jeziora.

    Zamek powstał przed 1383 rokiem, a w XV wieku został podwyższony o jedną kondygnację. Swoje 5 minut miała warownia podczas Potopu Szwedzkiego, kiedy to bohaterska załoga zatrzymała pod murami Szwedów, idących w pościgu za Stefanem Czarneckim. Po bohaterskiej obronie zamek został zdobyty, a bohaterska załoga wymordowana. Odbudowany zamek rychło popadł ponownie w ruinę, a od losu zamku w Radlinie, po którym dziś pozostały już tylko niewielkie skrawki murów, ocaliły warownie niewielkie naprawy, dokonane pod koniec XIX wieku oraz w połowie XX wieku. Dziś właścicielka warowni mieszka ponoć na stałe w USA, stąd los pozostaje niezmienny od 300 lat. Robimy pamiątkową fotkę w bramie wjazdowej prowadzącej na dziedziniec i wracamy ponownie do wojewódzkiej „241”. Tym razem jednak skręcamy w prawo w kierunku Wągrowca, mijając Łekno i Tarnowo. Wracamy tą samą drogą aż do Sławy Wielkopolskiej, po czym skręcamy w wojewódzką „196” Sława – Gniezno, by po kilkunastu kilometrach skręcić w lewo. Podróżujemy pośród łanów pól, z rzadka przejeżdżając ludzkie zabudowania, to krajobraz dość nietypowy, trzeba jednak wiedzieć, że zbliżamy się do jednego z najmniej zaludnionych fragmentów Wielkopolski – Puszczy Zielonki, jednego z Wielkopolskich Parków Krajobrazowych, nazywanych prawym płucem Poznania (lewe stanowi Wielkopolski Park Narodowy). 

    Podjęliśmy marszrutę w te „dzikie ostępy”, by dotrzeć do Dąbrówki Kościelnej – jednego ze znanych w Wielkopolsce sanktuariów Maryjnych. Po kilku kilometrach jazdy, poprzez las dojeżdżamy do Sanktuarium, neobarokowego kościoła na szczycie wzniesienia. Pierwotny kościół powstał już w XIII wieku z fundacji Nałęczów – właścicieli wsi. Dzisiejszy kościół powstał przed II wojna światową, a wizerunek łaskami słynącej Bogurodzicy to już kolejna kopia oryginału, który się nie zachował do naszych czasów. U stóp wzgórza Sanktuarium posadzono dziś „dąb papieski” (z nasion poświęconych przez Jana Pawła II), który zastąpił dąb posadzony kilkadziesiąt lat wcześniej. Pierwotnie to właśnie na dębie objawiał się wizerunek Matki Boskiej. Do Środy, po całym dniu wrażeń, budowanych wyobraźnią krajobrazów cysterskiego średniowiecza, przeglądających się w toni jezior kościołów i zamków, wracamy lekko zmęczeni, ale znowu bogatsi.