![]() |
| Cz. I Wokół średniowiecznej Środy >> Cz. II Przedmieścia >> |
|
Gwałtowny napływ ludności do miast po II wojnie światowej oraz panujące w urbanistyce trendy (min. idee Le Corbusiera) przyczyniły się do gwałtownego rozwoju wielorodzinnego budownictwa mieszkaniowego. Nie bez wpływu pozostawała również sytuacja polityczna Polski po II wojnie światowej. Obietnice rychłego zaspokojenia podstawowych potrzeb socjalnych dla wszystkich obywateli Polski Ludowej pozostawały przez długi czas jednymi z najbardziej chwytliwych haseł. Budowane początkowo pojedyncze obiekty, pełniące w urbanistycznym krajobrazie funkcje „plomb” przeistaczały się z czasem w charakter nowych dzielnic podmiejskich, nowych miast – samowystarczalnych, w pełni ukomletowanych miasteczek. Nazywane z czasem „podmiejskimi sypialniami” (np. warszawski Ursynów czy poznańskie Rataje) nabrały, poprzez swe ograniczone funkcje kulturotwórcze pejoratywnego wydźwięku. niemniej przyczyniły się znacznie do zaspokojenia głodu mieszkaniowego, szybko odrabiającej demograficzne straty Polski. |
| Jako pierwszy po wojnie, w formie bloku mieszkalnego zbudowany został budynek przy ulicy Kilińskiego 13A. Wykorzystano tutaj niedokończone mury budynku, który rozpoczęto budować tuż przed wybuchem II wojny światowej. Budynek ten wznoszony wobec ogromnych problemów organizacyjno – technologicznych był jednak swego rodzaju wyznacznikiem późniejszego typowego schematu bloku mieszkalnego. Zachował jeszcze łamany dach, kryty dachówką, wyniesiony z architektonicznego wzoru kamienicy czynszowej. W dachu pozostawiono dobrze znane, charakterystyczne dla kamienic, tzw. „wole oka” czyli łukowo wyniesione sklepienia dachu mieszczące okna. Posiadał też cechy awangardy – nowoczesnego bloku mieszkalnego, które później stały się kanonem budownictwa wielorodzinnego. Do cech tych należy min. powtarzalność rozplanowania mieszkań (nie zawsze realizowana w kamienicach), wysunięte, równolegle rozmieszczone balkony o zredukowanej formie itp. | ![]() |
|
|
Dom (blok?) przy
Kilińskiego 13a. choć w konstrukcji przypomina nowoczesny blok wiele
zapożyczył z układu kamienicy (wole oczy, spadzisty dach pod dachówką itp.)
|
|
Były lata pięćdziesiąte, realizowano plan sześcioletni, który ze szczególnym naciskiem kreślił priorytety wszechstronnego rozwoju wsi. Stąd powstające początkowo po II wojnie światowej Powiatowe Przedsiębiorstwa Budowlane przekształcone następnie w Przedsiębiorstwa Budownictwa Terenowego, działające we właściwym dla swej dyslokacji „terenie” realizowały głównie założenia planu. Budowa domów mieszkalnych w miastach stała się zadaniem drugorzędnym. W tych trudnych warunkach powstały jednak w Środzie bloki o cechach mocno już charakteryzujących przyszłe konstrukcje. |
||
| Dwa bardzo podobne konstrukcyjnie bloki przy Dąbrowskiego i Kosciuszki. |
| Bloki przy ulicy Dąbrowskiego i Kościuszki, bo o nich mowa, powstałe w I połowie lat 60-tych noszą już cechy nowoczesnych bloków mieszkalnych, a cechą najbardziej rzucającą się w oczy jest wolnonośność konstrukcji (blok przy Kilińskiego był tzw. plombą, typową dla szeregowej zabudowy kamienic.Pewnym pierwowzorem tego typu konstrukcji był ciąg bloków wzniesionych przez okupanta w czasie II wojny światowej przy ulicy Lipowej tzw. „hajmaty”. Jednak pomimo swej nowoczesności obydwa nakryte są łamanym dachem z dachówką. W podobnym stylu i czasie powstały bloki przy ulicy Niedziałkowskiego. | ||
| Przy Niedziałkowskiego powstało już całe osiedle. | ||
|
Tutaj już uczyniono kolejny postęp. Identyczne konstrukcyjnie budynki skonsolidowane w namiastkę osiedla mieszkaniowego, jeszcze bardzo ograniczonego terytorialnie lecz już posiadającego cechy blokowiska – tzw. małą architekturę, chodniki. Zespół bloków przy Niedziałkowskiego to właściwie pierwsze średzkie osiedle choć z pewnością pisane przez małe „o”.Rozwój miasta przez pryzmat mieszkalnictwa nastąpił na planie wielkiej ósemki, której środek można by odnieść do średniowiecznego lokacyjnego miasta, zaś dwa wybrzuszenia to odpowiednio zabudowa pomiędzy ulicami Kilińskiego i Kościuszki oraz Wrzesińska i Dąbrowskiego. Funkcję akceleracyjną powstawania nowej, ciągłej zabudowy sprawowały, podobnie jak w innych miastach, ciągi komunikacyjne do których łatwo zaliczyć ulicę 20-go Października w całym jej przebiegu ale również ulicę Zamoyskich, Niedziałkowskiego, Kórnicką i juz całkiem współcześnie Strzelecką i Topolską. Właśnie przy ulicy 20-go Października zlokalizowano kolejne bloki mieszkalne, które jako pierwsze w Środzie miały już płaskie dachy, co czyniło je wówczas najnowocześniejszymi średzkimi, wielorodzinnymi budynkami mieszkalnymi. |
|
| Bloki przy ulicy 20 Pażdziernika stanowiły swego czasu prawdziwą awangardę... |
|
Podobnie oddany w połowie lat 60-tych 18 rodzinny blok przy ulicy Hallera prezentował dość nowoczesny styl. Warto dodać, że choć początkowo stymulatorem budownictwa wielorodzinnego były spółdzielnie, tak w połowie lat 70-tych rozwijało się dość gwałtownie budownictwo zakładowe, którego sztandarowym przykładem mogą być inwestycje Hortexu (Głowackiego i Czerwonego Krzyża, a później także Sportowa) czy wspomniany już blok przy Hallera nieistniejącego już PBR-ol. Ciekawą inwestycją było Osiedle Młodych zlokalizowane u zbiegu ulic Kilińskiego i Hallera, które go powstanie było wynikiem umów pomiędzy zakładami pracy i spółdzielnią . W ramach tego zaawansowanego już projektu powstały początkowo 4 bloki (później dodano 2 kolejne) wraz z kotłownią. Warto podkreślić, że zagospodarowany został też teren wokół osiedla, na którym znalazły się min. żłobek miejski, sklep RTV, salon meblowy i sklepy spożywcze. |
|
| ...podobnie jak blok przy Hallera. |
| Pierwsze osiedle z prawdziwego zdarzenia w Środzie, czyli Osiedle Młodych. | |
| Lata 70-te to też intensywny rozwój budownictwa jednorodzinnego w okolicach dzisiejszej ulicy Piłsudskiego, ale również uzupełnienie ulicy „Parcelki”, powstałej jeszcze przed II wojną światową wzdłuż ulic Paderewskiego i dzielnicy „korbole” (o również przedwojennym rodowodzie). Kolejna zabudowa ciągu komunikacyjnego jaki stanowiła ulica 20-go Października to inwestycja wielkiego osiedla mieszkaniowego, które początkowo planowane na 6 bloków szybko rozrosło się do rozmiarów największego średzkiego osiedla. Budowę rozpoczęto w roku 1971. Umiejscowienie tego osiedla XXX lecia PRL, bo taką nazwę nosiło, o cechach nowoczesnej „podmiejskiej sypialni”, w pełni uzbrojonego w elementy samowystraczalności: zaplecze usługowo – spożywcze, kompleksy oświatowe, ochrony zdrowia a nawet umieszczoną centralnie część sakrum nie było przypadkowe. Zbudowanie wieloblokowego osiedla pomiędzy ulicami Kościuszki i Sportową wprowadzało element ciągłości zabudowy na południowej rubieży miasta. Rozwój zabudowy mieszkalnej w stronę przeciwną następował wzdłuż szlaku komunikacyjnego z Gniezna do Środy. Stąd znaczny rozwój zabudowy jednorodzinnej wzdłuż takich ulic jak Wrzesińska, Zamoyskich, ale także na naturalnym przedłużeniu starożytnego traktu na Pyzdry i Nowe Miasto czyli wzdłuż min. ulicy Harcerskiej. | |
| Od tego bloku rozpoczęła się zabudowa początkowo przy 20 Października, a później już całego kwartału pomiędzy Kościuszki, Sportową, 20 Pażdziernika i linią kolejową Poznań - Kluczbork. |
| W ramach "wypełniania dziur" przy istniejących już blokach powstającego Os. XXX-lecia PRL dobudowano "deskowiec" pomiędzy Szkołą Podstawową nr 3, a ul. Poselską. ( na zdjęciu blok z lewej widziany od Poselskiej). | Os. XXX lecia w kwartale pomiędzy Poselską, Kościuszki i Sportową powstawało w czterech etapach - na zdjęciu I ćwiartka (najstarsza) od ulicy Sportowej. | Ta sama ćwiartka widziana od środka zabudowy. |
| Blok nr 30 na tym zdjęciu należy do najmłodszej ćwiartki osiedla, zbudowanej na przełomie lat 80-tych i 90-tych przy Sportowej i nowo powtałej Olimpijskiej. Bloki w tle to ćwiarka z połowy lat 80-tych. Różnice w konstrukcji znaczne. | Najmłodsze
bloki (nie licząc plomb) osiedla XXX-lecia PRL czyli dzisiejszego
Jagiellońskiego od strony Sportowej. |
Na styku ćwiartek powstaje kościół pw. św Józefa. |
| Ta
sama zabudowa widziana od strony niedoszłego ośrodka zdrowia (dziś siedziba Domu Pomocy Społecznej i TP SA). |
Osiedle widziane od strony ulicy Rejtana. |
|
Ostatnim akordem przestrzennym rozwoju Środy są nowoczesne osiedla domków jednorodzinnych: Piastowskie, zlokalizowane na skarpie nieistniejącego już dopływu Maskawy pomiędzy ulicami Zamoyskich i Harcerską oraz Armii Krajowej czyli zabudowa pomiędzy Nekielską i Strzelecką. W ostatnim czasie najintensywniej jednak Środa rozwija się w kierunku Topoli, wzdłuż ulicy Topolskiej coraz bardziej wchodząc zabudową w niedostępny do niedawna obszar Rowu Topolskiego. Planowana inwestycja wewnętrznej obwodnicy czyli przedłużenia ulicy Hallera w kierunku Zamoyskich (poprzez ulicę Strzelecką i Topolską) z pewnością jeszcze zintensyfikuje te procesy. |
||
|
Intensywna
rozbudowa osiedla domków jednorodzinnych wzdłuż ulicy Topolskiej
i Rowu Topolskiego. W tle kolegiata.
|
||
| Na tym zdjęciu
widać, że juz tylko kwestia czasu jest kiedy Rów Topolski podzieli losy
podobnego cieku, wpadającego swego czasu do Maskawy (ślady w okolicach Zamojskich i Osiedla Piastowskiego). |
Osiedle
Piastowskie to najmłodsze średzkie osiedle. Powstaje częściowo na krawędzi "pradoliny" nieistniejącego już dziś cieku wodnego wpadającego do Maskawy. |
| W ramach zabudowy południowych rubieży miasta, niejako na obrzeżach Osiedla Jagiellońskiego powstało kilka bloków w kwartale ulic Głowackiego, Kościuszki, Hallera i Rejtana. | |
| Cz. I Wokół średniowiecznej Środy >> Cz. II Przedmieścia >> |
![]() |
| Wiedzę
zaczerpnąć można z: "Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990 W. Koch „Style w architekturze”, Świat książki, Warszawa 1996 |
![]() |
![]() |
©MB 10.2005 ost. zm. 2.2010 |
|