Środa Wielkopolska - wokół średniowiecznego miasta

Z czasem całe Przedmieście Góreckie za Bramą Gnieźnieńską, nazywano Przedmieściem Wszystkich Świętych lub Przedmieściem Giełda. Wreszcie i nazwa przedmieścia przylgnęła do nazwy bramy tak, że w XVIII wieku używano już nazwy Wszystkich Świętych także w odniesieniu do bramy. Problem ewolucji Przedmieścia Góreckiego/Giełda/Wszystkich Świętych, osadnictwa i zmian urbanistycznych na terenie pomiędzy ulicami Jażdżewskiego, Szamarzewskiego, Górki i Daszyńskiego jest jednak o wiele głębszy i wymaga dogłębnych badań terenowych. Średniowieczna Środa miała jeszcze jeden kościół, którym był kościół pw. św. Sebastiana stojący od XVI wieku w okolicy dzisiejszego rozgałęzienia Nakielskiej i Wrzesińskiej. Kiedy został zburzony nie wiadomo, wiadomo jedynie, że istniał jeszcze kiedy zakładano cmentarz parafialny (1792 rok). W końcu XVIII wieku mury miejskie wraz z rozwojem nowożytnej myśli wojennej traciły na znaczeniu. Coraz częściej więc dokonywano różnego rodzaju dobudowań do murów miejskich i zasypywania fos. Dochodziło wreszcie i do samowolnych rozbiórek murów, tak że pod koniec XVIII wieku nie przedstawiały już one żadnej wartości. W 1795 roku burmistrz zwrócił się do władz w Poznaniu o zezwolenie na rozbiórkę reszty murów, na co zgodę uzyskano rok później.

Dziś, po ponad 700 latach od lokacji średniowieczny układ miasta jest bardzo czytelny. To ulica Dąbrowskiego po opuszczeniu północno - wschodniej pierzei rynku. Prowadziła do bramy pyzdrskiej skad szlak prowadził przez dawną osadę handlową przy kościele św. Idziego, gdzie sie rozwidlał na szlak do Nowego Miasta i małopolski oraz do Lądu i na Mazowsze.

[1]	Przedmieście Poznańskie za Bramą Poznańską [2] powstało na styku szlaków z Poznania oraz Bnina i Śremu. Wejście w obręb miasta ze szlaku poznańskiego przez dzisiejszą ulicę Kilińskiego był niemożliwy ze względu na istniejące od zachodniej strony miasta rozlewiska, i bagna [4]. Na przedmieściu istniał drewniany kościół pw. św. Ducha [3] wymieniany w 1419 roku. Stał do połowy XVIII wieku, chociaż istniejące przy nim cmentarz i szpital pełniły swe funkcje dłużej. Studnia w środku to już nasz pomysł, chociaż z reguły studnie istniały na rozstajnych drogach i w centrach osad. Naszą swobodną interpretacją jest też młyn wodny [5], który na przedmieściu poznańskim mógł korzystać z wód cieku płynącego od istniejącej na północnym-zachodzie rzeki Jeziornej - głównego cieku zasilającego system fosowy Środy.
[6]	W systemie murów miejskich istniały prócz bram także furty. Czy na przedłużeniu dzisiejszej ulicy Kilińskiego istniała takoważ? Wiemy z dokumentów o istnieniu furty kolegiackiej. Kolejną umieściliśmy na przedłużeniu 17 Września.
[7]	Kościół farny, później kolegiacki pw. Wniebowzięcia NMP lokacyjnego miasta. Na razie jest to świątynia drewniana. Dopiero za sto lat powstanie gotycka świątynia z fundacji Jagiełły istniejąca do dzisiaj. Wokół, średniowiecznym zwyczajem, istniał cmentarz.
[8]	Brama Gnieźnieńska, później zwana Bramą Wszystkich Świętych.
[9]	Przedmieście zwane początkowo Przedmieściem Góreckim, a później Przedmieściem Wszystkich Świętych (od wezwania drewnianego kościoła [10], który znajdował się tam już przed 1443 rokiem i istniał jeszcze po 1783 roku) lub Giełda. Przedmieście powstało za Bramą Gnieźnieńską. Być może jednak było tak, że Przedmieście Giełda to tylko niewielka terytorialnie, wykształcona z Przedmieścia Góreckiego część (plac targowy?), istniejące na południowy wschód od Przedmieścia Wszystkich Świętych, do którego początkowo mogła prowadzić furta po drugiej stronie zamku starościńskiego (w okolicach dzisiejszego wejścia do Biblioteki Miejskiej). Tuż za bramą płyneła rzeka (ciek) zwana Jeziorną [11], zasilająca miejską fosę i okoliczne rozlewiska. W miejscu przejścia szlaku istniał mostek. Stąd też Przedmieście Wszystkich Świętych zlokalizowane było w sporym oddaleniu od murów miejskich, w stosunku do innych przedmieść. Dom czarownicy obok mostku na Jeziornej [12] to oczywiście kwestia wyobraźni, pewne jednak jest to że to właśnie w sporym oddaleniu od miasta, mieszkali praktykujący magię, uzdrawianie i inni wyrzuceni poza nawias społeczeństwa.
[13]	W pobliżu murów i Bramy Gnieźnieńskiej istniał dodatkowo ufortyfikowany i wzmacniający system obronny miasta Zamek Starościński.
[14]	W znaczniejszych miastach, do których Środa z pewnością należała na szczególnie uczęszczanych szlakach i w miejscach reprezentacyjnych układano chodniki z bali drzewnych. Pamietać trzeba, że wobec braku jakiegokolwiek utwardzenia ulic i placów nawet lichy deszcz zamieniał miasto w grzęzawisko. Do tego dodać trzeba jeszcze powszechny w średniowieczu zwyczaj wylewania nieczystości wprost na ulicę. Czy w Środzie istniały takie drewniane pasaże?
[15]	Drewniany ratusz miejski istniał prawdopodobnie od początków lokacyjnego miasta. Jego rozbiórkę przeprowadzono w latach 1852-53, a nowym ratuszem od 1869 roku stał się budynek sądu powiatowego wybudowany na miejscu zamku starościńskiego. Pozostawiony z fundamentów dawnego ratusza kamień możemy dziś podziwiać w płycie rynku.
[16]	Obok ratusza stał niewielki budynek wagi miejskiej.
[17]	Po północnej stronie ratusza istniało 6 kramów piekarskich i szewskich. Rozebrano je w 1826r.
[18]	Po południowej stronie ratusza istniało 6 jatek rzeźnickich. Rozebrano je 1853r.
[19]	Brama Pyzdrska istniała na szlaku do Lądu i Nowego Miasta. Tuż za nią wykształciło się Przedmieście Pyzdrskie zwane także Pyzderskim [20]. W miejscu dzisiejszego charakterystycznego domu - dawnej karczmy umieścilismy jej pierwowzór [21]. Karczmy, zajazdy i poczty konne były nieodłacznymi elementami szlaków, stąd też ich obecność w pobliżu bram. Przedmieście to istniało od początku w ścisłym związku z przedlokacyjną osadą otwartą [22] istniejącą wokół kościoła [23] św Idziego, (okolice dzisiejszej poczty) już prawdopodobnie w XI w. Kościół spłonął doszczętnie w 1703r., a rozebrany został pod koniec XVIIII lub na początku XIX w.
[24]	Klasztor dominikański wraz z kościołem pw. św Krzyża [25] powstał w pocz. XVw. i pełnił swe funkcje do końca XVIII wieku kiedy to uległ pożarowi. W 1815 roku klasztor sekularyzowano, choć w 1819 roku przebywało w nim dożywotnio jeszcze 4 mnichów. W 1823 kościół zamknięto, by sześć lat później przekazać go w użytkowanie gminie ewangelickiej. Dekadę później przebudowano nieznacznie kościół na dom modlitwy, szkołę i mieszkanie dla nauczycieli. Fatalny stan techniczny obiektu doprowadził do jego rozbiórki w 1886r. Już pięć lat wcześniej, z nieznacznie przesuniętą lokalizacją, powstał nowy kościół gminy ewangelickiej czyli obecny rzymsko-katolicki pw. Najświętszego Serca Jezusa. Teren dzisiejszego przedszkola zajmował z pewnością przyklasztorny ogród zawierajacy także sad, a może i winnicę [26]. Uprawa winorośli w średniowieczu w tej części Wielkopolski nie należała do rzadkości.
[27]	Od zachodniej i północnej części miasta istniał doskonale rozwiniety system wodny; bagien, stawów, oczek i trzcinowisk zasilanych ciekiem Jeziorna. Od strony południowej utworzono prawdopodobnie sztuczny kanał fosowy.

Rok Pański 1350. Przedstawiamy naszą wizję Środy, miasta już lokowanego o średnio rozwiniętych przedmieściach. Liczbę mieszkańców grodu szacujemy na około 1000, co wynika z zachowanych, nieco późniejszych spisów cechów rzemieślniczych (liczba domostw - na planie umieściliśmy ich ok. 120, licząc po 8 osób na dom). Faktem jest jednak, że 20 lat po krzyżackiej zawierusze liczba mieszkańców mogła być niższa. Lasy wokół grodu zostały w większości wykarczowane, wszak wiekszą część zabudowy stanowi zabudowa drewniana. Widać także zwiększające się zagęszczenie zabudowy wokół rynku - placu wokół którego wszystko się przecież działo. Postępujące zagęszczenie zabudowy powodowało tak częste w średniowieczu pożary, które niejednokrotnie pustoszyły grody. Lokacja miasta na prawie magdeburskim wymuszała parcelację terenu wewnątrz grodów niekiedy w wielkich szczegółach. Nie ma też absolutnej pewności co do tego, czy obwałowane miasto od początku miało mur kamienno-ceglany. Mur z basztami pojawia się na pieczęci miejskiej 1404r. Spośród sześciu kościołów Środy na planie nie zmieścił się jedynie jeden - św. Sebastiana, który w owym czasie znajdował się poza Przedmieściem Góreckim, rozbudowującym się wzdłuż szlaku do Gniezna. Przebieg Jeziornej, cieku wodnego zasilającego system fosowy miasta, przedstawiliśmy wg planu z 1783r. oraz dzisiejszego ukształtowania terenu.