|
 |
Istniejące ongiś przez 400 lat w Środzie założenie klasztorne Dominikanów z kościołem pw. św. Krzyża jest chyba najmniej poznanym ze średzkich kościołów. Jest to o tyle paradoksalne, że jego założenie, a także kilka fragmentów budowli istnieją do dzisiaj, w przeciwieństwie do innych kościołów, współtworzących niegdyś architektoniczno – religijny plan miasta, a po których ślad już niestety zaginął. Mam tutaj na myśli choćby kościół pw. Wszystkich Świętych, istniejący gdzieś w okolicach dzisiejszego kolegiackiego probostwa, czy kościół św. Sebastiana, którego należało by dziś szukać w pobliżu głównej bramy cmentarza komunalnego (lub może nieco dalej w kierunku dzisiejszej kaplicy, przy figurze MB). Bez jakiegokolwiek śladu zaginął kościół św. Idziego, z pewnością najstarszy średzki kościół istniejący w okolicach dzisiejszej poczty, w czasach średniowiecza na przedmieściu pyzdrskim, zaś pierwotnie stanowiąc centrum przedlokacyjnej osady targowej. Nie ma także dziś już kościoła szpitalnego pw. św. Ducha stojącego na przedmieściu poznańskim, tuż za poznańską bramą, czyli dzisiaj w okolicy Domu Pogodnej Jesieni. Wszystkie powyższe łączy istotny mianownik topograficzny, który z pewnością faworyzował kościół i klasztor Dominikanów. Tym wspólnym mianownikiem jest położenie poza murami miasta, na przedmieściach, które ulegały przekształceniom na przestrzeni wieków, w przeciwieństwie do niezmiennej siatki ulic wewnątrz murów. |
|
Zabudowania
poklasztorne widziane od ulicy Wiosny Ludów w osi ulicy Mała
Klasztorna. Nazwa ulicy jednoznacznie wskazuje jaka
zabudowa
tutaj istniała.
|
 |
 |
| Narożnik południowo- wschodni ZPO Roda. | Strzelista wieża neogotyckiego, poewangelickiego kościoła NSJ. W tle dach ZPO Roda - dawnych zabudowań klasztornych. |
 |
Stąd też tak wyraźnie dziś, w
topografii miasta widać miejsce, które zajmował
kościół i klasztor
Dominikański, istniejące w trójkącie: dwóch ulic
(dzisiejsza Mała Klasztorna –
nazwę swą zawdzięcza klasztorowi właśnie i 17-go Września) i
murów miejskich. Wyrazistość ta jest tym większa,
że zachowały się do dziś mury klasztornego
założenia, wykorzystane do budowy ZPO „Roda”
(dawniej „Modena”) noszące, w
niektórych miejscach znamiona klasycznej gotyckiej budowli
(przypory od ulicy
Mała Klasztorna). Istotnym w ogólnym
odbiorze dzisiejszych pozostałości po
kościele i klasztorze dominikańskim jest fakt istnienia niemalże w tym
samym
miejscu, wzniesionego na
potrzeby
gminy ewangelickiej w
1881 roku nowego, neogotyckiego kościoła, a po drugiej wojnie światowej
pełniącego rolę parafialnego
kościoła pw. NSJ. Południową część założenia klasztoru zajmuje dziś
przedszkole, wykorzystujące budynek dawnego Domu Ewangelickiego oraz
rozległy teren
rozciągający się na południe aż do ulicy ks. Kegla i Wiosny
Ludów, który
najprawdopodobniej był w przeszłości klasztornym ogrodem. Zakon Dominikanów
(właściwa nazwa
Kaznodziejów) założony został w XIII wieku przez Hiszpana
Dominika Guzmana,
jednego ze świętych filarów kościoła katolickiego.
|
| Wieża kościoła widziana z okolic budynku Liceum Ogólnokształcącego. |
| Od początku swego istnienia głównym celem zakonu było krzewienie ewangelii i przeciwdziałanie rodzącym się herezjom, a cechami wspólnymi Dominikanów i znacznie starszych Benedyktynów było ubóstwo. Z racji swych zadań i sposobów działania (zakon dał początek tzw. zakonom żebraczym) stał się poważną bronią kościoła przeciwko wykorzystującym jego słabości, licznym w średniowieczu herezjom (min. katarzy). Zdobył też sobie miano jednej z najprężniej działajacych instytucji wewnatrz kościoła katolickiego. Nie dziwi więc fakt, że w przesiąkniętej ideami chrześcijaństwa epoce i rodzącym się "porządku" miast zakon Psów Pana (domini canes), jak bywał nazywany, znalazł swą siedzibę w każdym szanującym się mieście. Pierwszym polskim dominikani- nem był św. Jacek Odrowąż, który swój habit otrzymał z rąk samego św. Dominika w Rzymie. Pierwsza wzmianka o założeniu klasztornym w Środzie pojawia się w 1418 roku. Fundatorem klasztoru był biskup chełmiński Jan z Opatowca, który uzyskał na to przedsięwzięcie zgodę króla Władysława Jagiełły. Z braku źródeł pisanych, w pomroce dziejów giną dziś dzieje klasztoru, aż do roku 1752, kiedy to jedna z wizytacji stwierdza fatalny stan murów i całego założenia, co było wynikiem pożaru. W 1815 roku władze pruskie sekularyzowały klasztor, a pozostających tu czterech mnichów opuściło miasto cztery lata później. |  |
|
W 1873
Ewangelicka gmina wyznaniowa wzniosła budynek pastorówki. W tle
widoczne, powstałe w połowie lat 80-tych salki katechetyczne
|
 |
Istniejący kościół pw. św. Krzyża definitywnie zamknięto w
roku 1823, by 1829
roku przekazać liczącej 85 wyznawców gminie
ewangelickiej. Ewangelicy
przejęli kościół wraz z zabudowaniami poklasztornymi, w
których w roku 1834
uruchomiono ewangelicką szkołę ludową o profilu podstawowym. Ponieważ
dawny
kościół pw. św. Krzyża był już mocno zniszczony, ewangelicy
zdecydowali o
budowie nowego kościoła – zboru, który powstał w
1881 roku. 8 lat wcześniej zbudowano budynek
Pastorówki (dzisiejsze probostwo kościoła NSJ) zamykając
założenie od strony
17-go Września. Kolejnym i ostatnim budynkiem,
który powstał na terenie dawnego
klasztoru był budynek dzisiejszego przedszkola, powstały w 1902 roku,
którego
przeznaczeniem był Dom Ewangelicki, prowadzony przez siostry. Dom ten
realizował zadania szkółki dla dzieci, a także zakładu dla
chorych. |
|
Powstały
w 1902 roku budynek Domu Ewangelickiego.
Po nacjonalizacji majątku gminy ewangelickiej po II w. św. powstało tutaj działające do dzisiaj przedszkole. Z prawej widoczny przedszkolny plac zabaw, będący w średniowieczu klasztornym ogrodem.. |
| Na początku lat 60-tych zakład ponownie zmienił nazwę na Średzkie Zakłady Odzieżowe Przemysłu Terenowego. Od 1970 roku włączono go jako filialny w skład Zakładów Przemysłu Odzieżowego „Modena” w Poznaniu. Po upadku poznańskiej „Modeny” pod koniec lat 90-tych, średzki zakład uzyskuje ponownie samodzielność i funkcjonuje do dziś pod nazwą „Roda” sp. zo. o. Do dziś najbardziej charakterystycznym elementem „Rody” pozostaje niewątpliwie budynek na planie litery „u” o krótszym jednym ze skrzydeł, niewątpliwie kojarzący się z istniejącymi do dziś założeniami klasztornymi innych miast. Budynek ten z dachem skośnym, wielokrotnie przebudowywany (zwłaszcza po II wojnie światowej) zachował charakterystyczne elementy architektury gotyckiej – przypory istniejące od ulicy Mała Klasztorna i Wiosny Ludów. Pozostający na wyniesieniu kościół parafialny pw. św. Krzyża to dziś budowla neogotycka, charakterystyczna dla architektury sakralnej gmin ewangelickich XIX wieku. Jest to budowla jednonawowa z niewielką absydą (rozbudowaną w 2004 roku) i wieżą od strony wschodniej. Pozostałą część założenia dawnego klasztoru zajmuje dziś ogródek przedszkolny. |  |
| Pastorówka - proboszczówka, a w tle Dom Ewangelicki czyli dzisiejsze przedszkole. |
 |
 |
| Budynek przedszkola widziany od strony ogródka... | ...i w
kierunku ul. ks. Kegla. Czy w średniowieczu istniała tam jakaś furta? |
 |
 |
 |
 |
| Element charakterystyczny dla architektury gotyku - przypora, to jeden z niewielu pozostałych do dzisiaj śladów dawnego klasztoru. | Równie charakterystycznym elementem jest ten łuk. |
| Zakrystia po rozbudowie. |  |
 |
 |
| Na tym zdjęciu widać dwie przypory. | Spojrzenie w kierunku Wiosny Ludów. |
 |
|
| Bryła
kościoła widoczna od strony ogródka przedszkolnego. Doskonale widoczna strzelista wieża i absyda na zakończeniu jednonawowej świątyni. |
| Kościół klasztorny św. krzyża - rzut >> Inne średzkie, średniowieczne kościoły >> Kolegiata >> |
|
| Wiedzę
zaczerpnąć można z: "Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990 B. Urbańska "Kolegiata w Środzie Wielkopolskiej" Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp 2008 B. Urbańska „Cmentarz średzki”, ŚTK, Środa Wielkopolska 2004 Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym: St. Pawłowski "Średzki ring" nr 27 B. Urbańska "O średzkim przeorze - odstępcy" nr 6 |
|
 |
|
 |
©MB 10.2006 ost. zm. 8.2009 |
|
