Dwie wieże

wieża ciśnień

    Na świecie funkcjonuje zjawisko tzw turystyki industrialnej (przemysłowej). Obiekty techniki stanowiące dowód wzlotów ludzkiej myśli technicznej, ułatwiające życie, przyczyniające się do usprawnienia procesów przemysłowych i komunikacyjnych, które odeszły już do lamusa historii, otaczane są opieką państw, organizacji samorządowych i stowarzyszań.  Stanowią dziedzictwo kulturowe w równym stopniu, co zespoły sakralne czy mieszkalne, do którego organizuje się poznawcze wyprawy. Czy w Środzie istnieją takie miejsca? Ależ oczywiście! Jest to przede wszystkim szlak kolejki wąskotorowej wraz z infrastrukturą i taborem, który doskonale wpisuje się w ramy tego pojęcia... ale nie tylko. Obydwa widoczne na poniższych fotografiach budynki pełniły te same funkcje – wież ciśnień. Ta wyższa, bardziej majestatyczna, pełniła rolę wieży ciśnień w systemie wodociągowym Środy. Ta niższa zapewniała wodę parowozom przejeżdżającym przez stację Środa Wielkopolska.

    W średniowieczu zapotrzebowanie mieszkańców grodów i podgrodzi w wodę realizowano za pomocą klasycznych studni, rozmieszczonych w różnych częściach miasta. Budowa takich obiektów, choć niezbyt głębokich wymagała, przy ówczesnym poziomie techniki, nie lada wysiłku, stąd też było ich stosunkowo niewiele. W zupełności jednak zapewniały dostatek wody dla mieszkańców i warsztatów rzemieślniczych (a później także i manufaktur) pozostających w obrębie miast i na podgrodziach. Nad całością spraw związanych z zaopatrzeniem mieszkańców miasta w wodę czuwali urzędnicy (od XIVw) zwani magister aquae lub z polskiego – rurmistrzami. Powszechnie wykorzystywano także wody stojące i okoliczne rzeki. Średniowieczna Środa otoczona była wodami wprzągnietymi, dzieki ukształtowaniu terenu w system fosowy, element obrony grodu. Szczegółowe znaczenie miało tutaj wzgórze kolegiackie. Na jego północnym zboczu miał swe źródło ciek wodny odchodzacy na zachód od grodu zwany Szporą (Sporą). W czasach zaborów rzeczka przyjęła nazwę Rowu Topolskiego, a dziś w swym początkowym odcinku (w okolicach ul. Dolnej) jest już skanałowana. Z przekazów historycznych wiemy, że średniowieczna Środa posiadała m.in. dwie studnie zlokalizowane  w płn.-wsch. i płn.-zach. narożach rynku. Elementy pierwotnych urządzeń wodociagowych Środy odkryto także w trakcie remontu rynku w 2010r. Ujęcia wody, jako dobra pożytku publicznego podlegały specjalnej ochronie, a każde zanieczyszczenie wody było przez magistrat surowo karane.
Symbole Środy - wieża ciśnień i pomnik
Jana Henryka Dąbrowskiego

    Dostęp do wody, w trakcie oblężenia miasta stanowił szczególna wartość. Przemiany społeczno kulturalne, a przede wszystkim leżący u ich zarania boom przemysłowy, jaki nastal w Środzie w 2 poł. XIXw. doprowadziły do gwałtownego wzrostu zapotrzebowania na wodę. Sytuacja ta zmusiła magistrat do poszukiwań nowczesnych rozwiązań. Stad też podpisano kontrakt z firma Henricha Schavena z Dusseldorfu na budowę sieci wodociągowej wraz z niezbędną infrastrukturą. Budowa, obejmująca sieć, ujęcia wody, stacje pomp, rurociag magistralny i wieżę ciśnień, trwała dwa lata. 

    W 1911r. system wodociągowy składał się z 3 studni artezyjskich, stacji pomp, rurociagu magistralnego i wieży ciśnień zlokalizowanej u zbiegu ulic Graniczna (stanowiła ówczesną granicę miasta, obecnie Żwirki i Wigury), szosa Źrenicka (Harcerska) i Nowomiejska (Niedziałkowskiego). Woda wydobywana była za pomocą 120 metrowych studni artezyjskich, skąd trafiała do zlokalizowanej przy ul. Kórnickiej stacji pomp. Stąd rurociągiem magistralnym o przekroju 75cm biegnacym pod ulul. Kórnicką, Poselską, Niedziałkowskiego, 3 Maja i Brodowską pompowana była do zbiornika na szczyt wieży ciśnień.

kolejowa wieża ciśnień
Kolejowa wieża ciśnień na stacji kolejowej Środa Wielkopolska, na linii Poznań - Kluczbork istniejącej od 1875r.

wież1a ciśnień

     Charakterystyczna ceglana wieża jest dziś jednym z symboli miasta. Prócz swych funkcji czysto uzytkowych stanowi ładny, stylowy (elementy neogotyku) obieky architektoniczny.Zbudowana z czerwonej, klinkierowej cegły, doskonale prezentuje się w panoramie miasta. Wieża ma 42m wysokości i znajduje się w odległości 3,5km od stacji pomp, znajdującej się po drugiej stronie miasta. Zbiornik, do którego tłoczona jest woda zbudowany jest z nitowanych blach stalowych i ma pojemnośc 150m3. Wieża spełniała funkcję dystrybucyjno – hydrostatyczną, zapewniając właściwe ciśnienie wody u odbiorców. Wieża pełniła swą zaszczytną, pierwotną rolę aż do 1998r, kiedy to modernizacja stacji pomp przy ulicy Kórnickiej pozwoliła przejść 87 letniej już wówczas staruszce na zasłużoną emeryturę. 

    Druga z wież to kolejowa wieża wodna, stanowiąca wraz z systemem kolejowych wodociągów pamiatkę po czasach, gdy najszybszy i najpewniejszy transport stanowiły stalowe kolosy z duszą -parowozy. Niepodzielnie królowały na szlakach przez prawie sto piećdziesiąt lat. Linia kolejowa Poznań - Kluczbork zbudowana została w 1875r. W roku tym wybudowano także budynek dworca w Środzie. Olbrzymie zapotrzebowanie parowozów w wodę zmuszało projektantów dróg żelaznych do regularnego rozmieszczania na szlakach urządzeń umożliwiających pobranie wody. Były to charakterystyczne, obrotowe ramiona z zaworami połączone systemem rur i pomp z systemem ujęć wody i wieżą zapewniającą właściwe ciśnienie. Charakterystyczny kształt średzkiej kolejowej wieży wodnej spotykamy również na innych stacjach w obrebie zachodniej, śląskiej i pomorskiej DOKP. Budowane były przez zaborcę w ramach jednego projektu, który tylko nieznacznie zmieniał się w szczegółach wykonania. Na średzkiej stacji wieża już dawno przestała pełnić swoją funkcję, zlikwidowano  punkty czerpania wody (ramiona), chodź sam budynek ocalał. Niestety, pozostawiona na łasce losu wieża z roku na rok ulegała coraz większej degradacji.

* * *


wieża ciśnień wieża ciśnień
Po prawej wieża widziana od strony ul. Żwirki i Wigury. Przed II w. św. ulica ta nazywała się graniczna i stanowiła rzeczywistą granicę miasta
zanim w 1936r nie włączono w jego obręb Źrenicy.

wieża ciśnień
Wieża stoi na rozstaju dróg. Po lewej to prastary szlak na Pyzdry (ul. Harcerska), po prawej to wykształcona w pocz. XX wieku droga na Nowe Miasto. W średniowieczu szlak ten skręcał już na wysokości dzisiejszej poczty. Budynek widoczny po lewej powstał w 1928r jako Powiatowa Kasa Chorych, jednak już od 1938r mieściła się w nim druga w Środzie szkoła powszechna.

wieża ciśnień wieża ciśnień

kolejowa wieża ciśnień Kolejowa wieża ciśnień widziana od strony stacji kolei wąskotorowej Środa Wąskotorowa. Po lewej zbiorniki melasy średzkiej cukrowni.

Kolejowa wieża ciśnień od strony kolejowej bramy cukrowni. kolejowa wieża ciśnień

kolejowa wieża ciśnień Stacja kolejowa Środa Wąskotorowa i widoczna
w tle kolejowa wieża ciśnień.

Kolejowa wieża ciśnień od strony peronów stacji. kolejowa wieża ciśnień

wieża ciśnień wieża ciśnień
Wejście do miejskiej wieży.

wieża ciśnień

Wiedzę zaczerpnąć można z:
A. Zarzycki "Środa Wielkopolska. Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej, wodociągów i kanalizacji w służbie miasta 1911-2011", wyd. Unidruk, Poznań 2011
"Dzieje Środy Wielkopolskiej"
.
t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990
strona internetowa Miejskiego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej, Wodociągów i Kanalizacji Sp. z.o.o. www.wodociagi-sroda.pl

CR
©MB 05.2005
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds1_b ds1s_c