baner

3

    Na świecie funkcjonuje zjawisko tzw turystyki industrialnej (przemysłowej). Obiekty techniki, które kiedyś stanowiły dowód wzlotów ludzkiej myśli technicznej, ułatwiały życie, przyczyniały sie do usprawnienia procesów przemysłowych i komunikacyjnych, które odeszły już do lamusa historii, otaczane są opieką państw, organizacji samorządowych i stowarzyszań.  Stanowią dziedzictwo kulturowe w równym stopniu co zespoły sakralne czy mieszkalne, do których organizauje się poznawcze wyprawy. Czy w Środzie istnieją takie miejsca? Ależ oczywiście! Jest to przede wszystkim szlak kolejki wąskotorowej wraz z infrastrukturą i taborem, który doskonale wpisuje się w ramy tego pojęcia... ale nie tylko. Obydwa widoczne na poniższych fotografiach budynki pełniły te same funkcje – wież ciśnień. Ta wyższa, bardziej majestatyczna, pełniła rolę wieży ciśnień w systemie wodociągowym Środy. Ta niższa zapewniała wodę parowozom przejeżdżającym przez stację Środa Wielkopolska. 

    W średniowieczu zapotrzebowanie mieszkańców grodów i podgrodzi w wodę realizowano za pomocą klasycznych studni, rozmieszczonych w różnych częściach miasta. Budowa takich obiektów, choć niezbyt głębokich wymagała, przy ówczesnym poziomie techniki, nie lada wysiłku, stad też było ich stosunkowo niewiele. W zupełności jednak zapewniały dostatek wody dla mieszkańców i warsztatów typu rzemieślniczego (a później także i manufakturowego) pozostających w obrębie miasta i na podgrodziach. Powszechnie wykorzystywano także wody stojące i okoliczne rzeki. Wiadomym jest, że średniowieczna Środa posiadała m.in. dwie studnie zlokalizowane  w narożach rynku. Ujęcia wody, jako dobra pożytku publicznego podlegały specjalnej ochronie, a każde zanieczyszczenie wody było przez magistrat surowo karane. Wzrastające zapotrzebowanie na wodę w Środzie na początku XX wieku, związane z szybkim rozwojem przemysłu i wzrostem liczby mieszkańców, zmusiło magistrat do poszukiwań nowoczesnych rozwiązań. Stad też podpisano kontrakt z firma J. Scheven z Dusseldorfu na budowę sieci wodociągowej wraz z niezbędną infrastrukturą. Budowa 3 kilometrowej sieci, wraz z ujęciem wody i wieżą ciśnień, trwała dwa lata.

Średzka wieża ciśnień stanowi charakterystyczny element krajobrazu miasta.

wieża cisnień3

     W 1911r. system wodociągowy składał się z 5 studni artezyjskich stacji pomp, systematycznie rozbudowywanej sieci i wieży ciśnień zlokalizowanej u zbiegu ulic Graniczna (stanowiła ówczesna granice miasta, obecnie Żwirki i Wigury), szosa Źrenicka (Harcerska) i Nowomiejska (Niedziałkowskiego).  Jej wysokość wynosi 42 metry i zbudowana jest z czerwonej klinkierowej cegły. Wewnątrz umieszczono system rur żeliwnych tłoczących wodę z i do zbiornika o pojemności 150m3, umieszczonego na wysokości 25 metrów. Stalowy zbiornik wykonany został  techniką nitowania, opanowaną w początkach XX wieku do perfekcji. Dojście do zbiornika i powyżej zapewniają stalowe (początkowo drewniane) schody. Główna magistrala łącząca stacje pomp, zlokalizowanych przy ulicy Kórnickiej, i wieżę biegnie ulicami Brodowską, 3 maja, Poselską, Prądzyńskiego i Kórnicką. Architektura średzkiej wieży ciśnień, obok wieży kolegiackiej i powstałego niedawno elewatora cukrowni stanowi nieodłączny element krajobrazu miasta. Wieża pełniła swą zaszczytną , pierwotną rolę aż do 1998r, kiedy to modernizacja stacji pomp przy ulicy Kórnickiej pozwoliła przejść 87 letniej juz wówczas staruszce na zasłużoną emeryturę.

wieża ciśnień4
Tak wyglądała wieża z okazji rocznicy
3 maja w 2005r

1 2

    Druga z wież to kolejowa wieża wodna, stanowiąca wraz z systemem kolejowych wodociągów pamiatkę po czasach, gdy najszybszy i najpewniejszy transport stanowiły stalowe kolosy z duszą czyli parowozy. Niepodzielnie królowały na szlakach przez prawie sto piećdziesiąt lat. Linia kolejowa Poznań - Kluczbork zbudowana została w 1875r. W roku tym wybudowano także budynek dworca w Środzie. Olbrzymie zapotrzebowanie parowozów w wodę zmuszało projektantów dróg żelaznych do regularnego rozmieszczania na szlakach urządzeń umożliwiających pobranie wody. Były to więc charakterystyczne, obrotowe ramiona z zaworami połączone systemem rur i pomp z wieżą zapewniającą właściwe ciśnienie i systemem ujęć wody. Charakterystyczny kształt średzkiej kolejowej wieży wodnej spotykamy również na innych stacjach w obrebie zachodniej, śląskiej i pomorskiej DOKP. Budowane były przez zaborce w ramach jednego projektu, który tylko nieznacznie zmieniał się w szczegółach wykonania. Na średzkiej stacji wieża już dawno przestała pełnić swoją funkcję,  zlikwidowano  punkty czerpania wody (ramiona), chodź sam budynek ocalał. Pozostawiona na łasce losu wieża z roku na rok ulegała coraz większej degradacji. Wreszcie zamurowano do niej wejscie...

wieża kolejowa

wieża kolejowa4

kolejowa wieża ciśnień

Wieża widziana ze stacji kolei wąskotorowej Środa Wąskotorowa... ...i ze stacji PKP Środa Wielkopolska.

kolejowa wieża ciśnień 1
wieża kolejowa3

Wiedzę zaczerpnąć można z:
"Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990
strona internetowa Miejskiego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej, Wodociągów i Kanalizacji Sp. z.o.o. www.wodociagi-sroda.pl
b

cr
©MB 05.2005
ost. zm. 07.2008

n
a
w
i
g