Środa Wielkopolska - wąskotorówka

Galeria >>
Szlak kulturowy średzkiej wąskotorówki >>
Środa - Kobylepole na Wikimapii >>
Średzka Kolej Dojazdowa od 1902 do dziś >>

Przebieg linii Środa - Zaniemyśl >>
Pamiątki zgromadzone w Muzeum średzkiej wąskotorówki >>
Historia średzkich PX-ów >>
Czynne, nieczynne (zlikwidowane), leśne i parkowe linie wąskotorowe >>

„Węższy tor powoduje zmniejszenie wymiarów lokomotyw, wagonów, stacji. Mniejsze są też odległości i prędkości. Wydaje się, że nawet czas płynie tu wolniej. Technika przestaje być w ten sposób tak potężna, przytłaczająca. [...] wąskotorówki są jak pociągi zabawkowe, nie do końca prawdziwe. Dzięki temu budzą sympatię. Podobnie jak dzieci – nieproporcjonalne – postrzegane są jako śmieszne
i sympatyczne. [...] To wszystko przesądza o przyjaznej skali kolejek wąskotorowych i powoduje niejako humanizację techniki. Nic więc dziwnego, że taka kolej wpisuje się
w krajobraz lokalny i staje się jego częścią.”

Jakub Majewski

„Koleje wąskotorowe jako element układu lokalnego.”

Px48-1756 na stacji Środa Wlkp miasto chwilę po wyjeździe z parowozowni. Takich parowozów zbudowano w Chrzanowie 101 sztuk. Ten egzemplarz powstał w 1951r i zanim w 1981r. trafił do Środy służył na pięciu innych stacjach.

Właściwie nic dodać... ale spróbuję.

Oj wpisała się w krajobraz, nasz – średzki, ta NASZA wąskotorówka. To już kilka pokoleń dla których nie ma drogi ze Środy do Zaniemyśla bez takiej ewentualności: dwanaście kilometrów w godzinę, w kłębach pary, wśród stukotu kół, kołysania wagoników i charakterystycznego puf, puf, puf...

W początku XXw. rozwój kolei wąskotorowej w Prusach osiągnął najwyższy poziom. Spowodowane było to ogromnymi możliwościami transportowymi jakie dawały koleje o zwężonych torach w stosunku do kosztów i rosnących potrzeb w tej dziedzinie. Intensyfikacja upraw, rozwój przemysłu, a nader wszystko cukrownictwo wymagało dostarczania buraków z odległych i rozrzuconych w terenie majątków ziemskich do miejsc ich przetwarzania. I chociaż początkową ideą ich budowy były potrzeby związane z szybkim przemieszczaniem wojsk to właśnie w rozwoju gospodarczym znalazły swą mekkę. Pierwsze prace geodezyjno - ziemne rozpoczęto na średzkiej kolejce już latem 1898 roku, a 23 czerwca 1902 roku oddano do użytku pierwsza linię.

Lipiec 1998. Px48-1902 dołącza do składu, wtedy jeszcze według sieciowego rozkładu jazdy. Obecnie parowóz ten stoi odstawiony w Krośniewicach.

	Miała ona 50 km i łączyła Środę i Kobylepole, niewielką miejscowość pod Poznaniem (44 km), należącą do Józefa hr. Mycielskiego, właściciela tamtejszego browaru i jednego z inspiratorów i udziałowców budowy kolejki. Zawierała także odcinek normalnotorowy, zbudowany najwcześniej, z Poznania – Wschód, przez Maltę (d. Główna) do Kobylegopola (5,5 km), gdzie zlokalizowano stację węzłową. Uważny obserwator jeszcze dziś zauważy w topografii Poznania przebieg tej linii (śladem jest min. ulica Średzka). Kolejka nosiła wówczas nazwę Schrodaer Kreisbahn. Rok później zbudowano przedłużenie normalnotorowe z Malty do Starołęki (5 km). Kolejna rozbudowa to rok 1910 kiedy zbudowano 14 km połączenie wąskotorowe do Zaniemyśla – paradoksalnie jedyne, które przetrwało do dzisiaj. Do II wojny światowej kolejka rozwijała się; wzrastały przewozy, wzrastała sieć kolejowa, na którą składały się całe systemy jezdne: klasyczny tor 1000 mm, tor 1435 mm oraz wąskie układane sezonowo torowiska prowadzące wprost na pola, a także prowadzące rampy z rozstawu normalotorowego na wąskie tory i odwrotnie. Dodatkowo, do linii głównej dobudowano cały system linii bocznych i tak: od 1903r. z Tulec do Kruszewnii przez Szewce 4,7 km od 1903r. z Szewc do Gowarzewa 1,4 km od 1903r. z Krerowa do Czerlejna 4 km od 1903r. z Krerowa do Kleszczewa 4,7 km od 1910r. roku z Połażejewa do Mystek 8 km od 1910r. z Żabikowa przez Lorenkę do Jaszkowa 6 km od 1915 r. przedłużono linię z Czerlejna do Klonów 4 km od 1925 r. istniało połączenie Annopole – Chwałkowo – Czarnotki 11 km od 1927r. linia z Chwałkowa do Brodowa 6 km
Oznaczyliśmy trasę ze Środy do Kobylegopola, wraz z całą infrastrukturą i liniami bocznymi na Wikimapii.


	Px48-1756 manewruje w kierunku składu.

Średzka Kolej Dojazdowa dawała zatrudnienie prawie setce ludzi w różnych okresach czasu, a pośrednio tysiącom z racji obsługi dwóch tuzinów zakładów przemysłowych ulokowanych wzdłuż torów kolejki. W 1924 roku kolejka przewiozła ponad 138 tys. ton ładunków i 68 tysięcy pasażerów. Długość linii wynosiła 108 km, bez odcinków normalnotorowych i 119 km z odcinkami normalnotorowymi. Do wybuchu II w. św. kolejka na dobre zagościła w krajobrazie komunikacyjno- gospodarczo-kulturowym tego skrawka Wielkopolski. Co ciekawe Niemcy w czasie II wojny światowej planowali połączenie Średzkiej Kolei Dojazdowej z kolejkami Śmigielską i Opalenicką (najstarszą na terenie Wielkopolski) oraz doprowadzenie odgałęzień do Śremu i do Wrześni. Aby połączyć kolej śmigielską ze średzką należało połączyć Stare Bojanowo z Zaniemyślem (lub Krzywiń z Zaniemyślem, przez Gostyń). Połączenie kolei opalenickiej ze śmigielską wymagało zbudowania krótszego połączenia, z Rakoniewic do Nowego Tomyśla. Połączenie z Wrześnią spowodowałoby, że Średzka Kolej dołączyłaby do olbrzymiego (509 km) systemu kolei kujawskich. Można by wtedy przejechać kolejką z Rakoniewic k. Grodziska Wielkopolskiego do Włocławka! Skończyło się na nieznacznej modyfikacji szlaku w 1941r. pomiędzy stacjami Spławie - Kobylepole, co było następstwem budowy łącznika normalnotorowego z Kobylegopola do Starołęki (przez Franowo).

Budynek stacji mieści dziś między innymi muzeum kolejki zorganizowane w pomieszczeniu dawnej poczekalni.

Szlak skierowano początkowo równolegle do nowego torowiska normalnotorowego, a następnie na północ przecinając nową łącznicę pod kątem prostym. Tuż przed torami stworzono nową stację - Franowo Wąskotorowe. Kolejka osiągała stację końcową Kobylepole z nieznacznym przesunięciem. W 1949 roku kolejkę znacjonalizowano i w całości została włączona w skład PKP. Odtąd zaczyna się jej powolny upadek. rozpoczety wstrzymaniem ruchu osobowego na odcinkach normalnotorowych. Szybki rozwój drogowej sieci transportowej oraz wejście w skład przedsiębiorstwa molochu, które na dobrą sprawę niewiele przejmowało się losem wąskotorówek rozpoczęło nieuchronną likwidację kolejki wybranymi odcinkami. Początkowo jednak PKP zainwestowało w kolejkę poprzez wymianę torowiska z rozstawu 1000 mm do 750 mm (1952-54) co było standardowym postępowaniem, w latach 50-tych, wobec wszystkich wąskotorówek, celem ich ujednolicenia na podstawie przepisów budowy i eksploatacji kolei wąskotorowych użytku publicznego z listopada 1947r. Wymieniano także tory, które do dzisiaj stanowią przegląd niemieckiej metalurgii z przełomu wieków. Niestety, zlikwidowano przy okazji linie z Tulec do Kruszewni przez Szewce i z Szewc do Gowarzewa. W 1968 roku zamyka się ruch pasażerski na trasie Kobylepole – Środa.

parowozownia to miejsce magiczne dla miłosników kolejek

Parowozownia to miejsce magiczne dla miłośników kolejek.


Wyjazd składu ze stacji Środa Wlkp Miasto w kierunku na Zaniemyśl.	Postój na stacji Środa Wąskotorowa.	Wjazd składu na stację końcową Zaniemyśl. Px ustawiony tendrem do przodu.

W 1973 roku zlikwidowano linie Annopole – Czarnotki i Chwałkowo - Brodowo oraz linię z Połażejewa do Mystek, zaś rok później zlikwidowano połączenie Krerowo – Kleszczewo i Krerowo - Klony. W roku 1975 zlikwidowano linię Żabikowo - Jaszkowo. Torowisko na linii Kobylepole – Środa likwidowano na różnych odcinkach w latach 1976-79, pozostawiając niektóre elementy infrastruktury jak np. mosty łukowe w Źrenicy, Dębiczu, Tulcach. i Żernikach. Średzka wąskotorówka kontynuowała przewozy na odcinku 14 kilometrów wykonując kilka kursów dziennie. Dodatkowe kursy wyznaczano tradycyjnie w czasie Bitew Morskich w lipcu. Kolejka przewoziła pasażerów, a także towary w wagonach wąskotorowych lub szerokotorowych z wykorzystaniem tzw. rolboków, czyli specjalnych wagonów platformowych o rozstawie osi 750 mm, na których przewożony był wagon normalnotorowy.

W kapitalizmie wobec coraz trudniejszej sytuacji wydolnościowej w organizmie kolosa PKP kolejki wąskotorowe stały się zbędnym balastem. Wagon taki wjeżdżał na rolboka z wykorzystaniem specjalnej rampy na stacji Środa Wąskotorowa. Na tej samej stacji istniała też rampa umożliwiająca wjazd kolejki wąskotorowej na platformy normalnotorowe.Nie inwestowano w nie, likwidowano odcinki, kursy. Kres średzkiej wąskotorówki, która do tego momentu jako jedna z nielicznych w Europie przez 99 lat prowadziła ruch w trakcji parowej i w 1995 roku została wpisana do rejestru zabytków, nadszedł 10 czerwca 2001 roku kiedy to PKP zawiesiło regularne przewozy pasażerskie. Tuż przed końcem egzystencji w ramach PKP, aby zmniejszyć koszty funkcjonowania wprowadzono zamiast trakcji parowej wagon motorowy produkcji rumuńskiej. Wobec nieuchronności likwidacji kolejki rozpoczęła się batalia o jej uratowanie. 16 kwietnia 2000 roku zawiązało się Stowarzyszenie Przyjaciół Średzkiej Kolei Wąskotorowej „Ciuchcia” (zarejestrowane 8.12.2000 w Sądzie Okręgowym w Poznaniu), którego celem było uratowanie średzkiej wąskotorówki.

Skład dojechał do stacji Zaniemyśl

Już dwa dni po zaprzestaniu przewozów pasażerskich podpisano wstępne porozumienie z PKP o przejęciu kolejki przez powiat.

Dziś kolejka jako niebywała atrakcja turystyczna prowadzi „regularne” kursy sobotnio – niedzielne w okresie letnim. Prowadzi także organizację kursów dodatkowych, ze specjalnym taborem i dodatkowymi atrakcjami.

Średzka Kolej Dojazdowa jest jednym z najpiękniejszych zabytków techniki w Polsce. Urody dodaje jej szczególnie fakt, że nie jest jak większość zabytków techniki obiektem martwym, stojącym w muzealnych halach eksponatem. Od ponad stu lat ten żyjący zabytek przemierza swój znany szlak, choć już bardzo okrojony. Zachowane dziś 14 km stanowi wartość samą w sobie.

Tak wyglądał budynek stacyjny Środa Miasto w 1998 roku.

Dzisiaj przejazdy dokumentują pamiątkowe kartoniki z wizerunkiem kolejki -
awers i rewers - edycja 2004...

...awers i rewers - edycja 2006.


Na krótko w ramach środka zastępczego, gdy kolejce groziła likwidacja, pojawił się na trasie wagon motorowy MBxd2-229 (lata 2000-2001). Zdjęcie zrobiono w sierpniu 2000r. W latach 2003-2004 służył na średzkiej wąskotorówce także MBxd2-228.	Tak w lipcu 2006 roku wyglądało miejsce, gdzie jeszcze pod koniec lat 70-tych zaczynała się linia kolei waskotorowej Środa - Kobylepole. Budynek po drugiej stronie ulicy Niedziałkowskiego powstał na szlaku kolejki w 2005 roku.

Ciuchcia zawsze służyła mieszkańcom powiatu: dla nich powstała, kiedy jej budowa podyktowana była budową cukrowni, ich woziła z miast do wsi i z wsi do miast; do szkół, do pracy, na zakupy, na odpusty, na festyny. Także ostatnimi czasy służy również wszystkim tym, którzy rezygnując z jeżdżącego z zawrotną prędkością autobusu Środa – Zaniemyśl czy pociągu IC Poznań – Warszawa, zakochani w kolejkach wąskotorowych, maszynach pod parą o których mówią, że potrafią mówić – wsiadają do średzkiej wąskotorówki i „pędzą” do Zaniemyśla. Już po wyjściu z małego wagonu biegną podziwiać parowóz – ciągle pod parą – dwustuletnią ideę, niezmienną i tak urzekającą w dzisiejszych czasach.

Stacja Środa Miasto w całej okazałości. Po prawej budynek dawnej poczekalni i wagony. Po lewej pług odśnieżny.

Ciekawe były też losy średzkich powojennych parowozów – Px-ów48 (tabela poniżej). Mówiąc „średzkich” mamy na myśli oczywiście te, które służyły w czasie swego istnienia na Średzkiej Kolei Dojazdowej i jej dzisiejszej spadkobierczyni czyli Powiatowej kolei Wąskotorowej. Analizując zestawienia możemy wysnuć kilka ciekawych wniosków. W całej swej historii, czyli od 1951 roku, kiedy to zaczęły one trafiać do poszczególnych K.D. przez średzką wąskotorówkę przewinęło się szesnaście parowozów tego typu. Niektóre z nich zagościły na dłużej, dla innych pobyt na Średzkiej K.D. był tylko drobnym epizodem. Okazuje się, że jedyny obecnie sprawny Px czyli 1756-ty pozostaje jednym z najdłużej użytkowanych w Środzie. Do tego roku (2009) przesłużył już 28 lat, pozostając przez cały ten czas w parowozowni Środa Wlkp Miasto. Nie wiele brakuje mu też do rekordzisty, którym pozostaje 1726-ty, służący przez 32 lata, od roku 1967 do roku 1999. Co ciekawe parowóz ten jeszcze istnieje i stoi odstawiony w 1999 roku na torowisku nieczynnej linii cukrowni Zbiersk. Może warto było by pomyśleć o ściągnięciu staruszka do Środy i ustawieniu jako pomnika przy ulicy Niedziałkowskiego? Najkrócej służącymi parowozami były 1784-ty, 1916-ty i 1919-ty, które służyły po jednym roku odpowiednio w latach 1970 (Środa), 1959 (Kobylepole) i 2007 (Środa).

Budynek na stacji Środa Miasto powstał w okresie międzywojennym.

Ciekawe związki ze średzką K.D. miał 1748-my, który trafiał do średzkiej parowozowni aż cztery razy, kontynuując w międzyczasie służbę na ośmiu innych liniach i zmieniając parowozownię 11 razy! Tuż po wyprodukowaniu w Chrzanowie w 1951 roku trafił do Kazimierzy Wielkiej, skąd na krótko, w latach 50-tych zagościł w średzkiej parowozowni. Trzy kolejne powroty zaliczył w latach 70-tych. Dziś można go oglądać w Muzeum kolei Wąskotorowej w Sochaczewie. Podobnym wynikiem poszczycić się może 1907-my, który służbę na średzkiej K.D. rozpoczynał na Kobylimpolu, by w 1968 roku „przejechać” do Środy. Później trafiał tutaj jeszcze dwukrotnie. Jednak w kategorii największych „wagabundów” bez konkurencyjny pozostaje 1749-ty, który służył na Kobylimpolu w końcu lat 50-tych i pierwszej połowie 60-tych. Przez całe swoje „życie” zmienił parowozownie 25 razy, służąc na dwunastu stacjach! W 1969 roku parowóz przebudowano na prześwit 1000mm dla Gryfickiej K.D. co pociągnęło za sobą zmianę numeracji. Odtąd nosił oznaczenie Px48-3901. Od 1996 roku jest eksponatem w MKW w Gryficach, tam też przepracował ostatnie trzy lata w swej burzliwej karierze. Różne były późniejsze losy średzkich Px-ów, które już opuściły Średzką K.D. Dwa z nich trafiły za granicę jako eksponaty: jeden do Czech (1916-ty w 2005r.) i jeden do Niemiec (1757-my w 1984r).

W 2006 roku Starostwo Powiatowe w Środzie wystawiło kilka tablic
z wizerunkiem kolejki.

Pięć innych znalazło się w ekspozycjach muzealnych bądź na cokołach na terenie kraju: 1770-ty w muzeum w Praszce, 1907-my w Chłapowie, 1754-ty w Jaworzynie Śląskiej oraz wymienione wcześniej, 1748-my w Sochaczewie i 1749-ty w Gryficach. Trzy parowozy już, niestety, nie istnieją 1745-ty (złom 1988r), 1915-ty (1988) i 1922-gi (1979). Odstawione pozostają cztery średzkie Peiksy w tym nasz rekordzista, 1756-ty (Zbiersk), 1784-ty (Mława Wask.), 1902-gi (Krośniewice), 1920-ty (Środa). Wreszcie na koniec wyliczanek – dwa pozostałe czyli sprawne: 1756-ty nadal służący w Środzie i 1919-ty znajdujący sie obecnie w Śmiglu. Różna była też liczba parowozów na ŚKD i w obydwu parowozowniach. Do połowy lat 70-tych na ŚKD służyło średnio 5 parowozów, a często bywało ich aż 6. Później do lat 90-tych średnio było ich 4, choć w latach 1977-80 były tylko dwa. Na krótko w latach 1996-98 na średzkiej wąskotorówce było znów jak za starych dobrych czasów aż 5 Peiksów. W 1967 roku dla 4 z 5 parowozów średzkiej K.D. macierzystą parowozownią pozostawało Kobylepole. Jednak już trzy lata później w związku z likwidacją linii do Kobylegopola proporcje te uległy całkowitemu przewartościowaniu, bo w średzkiej parowozowni znalazło się 5 parowozów, a ta na Kobylimpolu opustoszała.

Peron i wiata stacji Środa Miasto.

Widok spod parowozowni w kierunku stacji i ulicy Niedziałkowskiego. Po lewej budynek dawnej poczekalni.


Mapa wydana przez władze okupacyjne w 1942r. przedstawiająca schemat połączeń kolejowych w "Kraju Warty". Wyraźnie widać zaznaczone połączenie Zaniemyśl przez Środę do Kobylegopola, choć niedokładnie odwzorowano samo zakończenie w Kobylimpolu.
	Żuraw do napełniania wodą parowozów.


	Takie tablice informują o średzkiej kolejce.

	Tablica z wzorami zamków zwrotnic stacji Środa Miasto i Środa Wąskotorowa (zwana także "Przeładownią").


Wagon osobowy.	Tablica informacyjna na budynku dworcowym stacji Środa Miasto.


Lipiec 1998. Px48-1902 na stacjach Środa Wąskotorowa i Środa Miasto


W 100 lecie kolejki obchodzone w 2003r z inicjatywy starostwa powiatowego w Środzie wydano specjalny przewodnik w głównej mierze poświęcony kolejce.	W 2000r Wydawnictwa komunikacji i łączności wydały książkę "Ciuchcią przez Polskę" autorstwa Marka Moczulskiego, Bogdana Pokropińskiego i Leszka Kantora, w której min przedstawiono Średzką Kolej Dojazdową obok 27 innych w Polsce.	Niewielka reklamówka wydana z inicjatywy Starostwa Powiatowego w Środzie.


Wydany jeszcze pod egidą PKP folder, w którym znalazła miejsce nasza kolejka.	Pamiątkowy dyplomik dokumentujący przejazd kolejką

NAGRODY DLA KOLEJKI:
"Turystyczna Perła Wielkopolski 2003" "Najlepszy obiekt turystyki aktywnej 2005" Wielkopolskiej Organizacji Turystycznej "Hit 2005" za "Rewitalizację, zarządzanie i finansowanie zabytkowej, powiatowej kolejki wąskotorowej, jako atrakcyjnej formy promowania tradycji i współczesności ziemi średzkiej."

Wiedzę zaczerpnąć można z:

M. Moczulski, B. Pokropiński, L. Kantor „Ciuchcią w Polskę” , WKŁ, Warszawa 2000.
J. Kurowska - Ciechańska, A. Ciechański "Koleje", wyd. Carta Blanca, Warszawa 2008
J. Majewski „Koleje wąskotorowe jako element układu lokalnego” praca magisterska, tekst dostępny w internecie
Dzieje Środy Wielkopolskiej. t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990
"155x Wielkopolska” praca zbiorowa, wydawnictwo WBP, Poznań 2000
„Powiatowa Kolej Wąskotorowa i inne atrakcje Ziemi Średzkiej” przewodnik wydany z inicjatywy Starostwa Powiatowego w Środzie.

Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym:
J. Sobczak "O Średzkiej Wąskotorówce i nie tylko" ŚKK nr 4

Lista kolejowych atrakcji turystycznych które Polska Organizacja Turystyczna zamierza promować i rozwijać
w ramach koncepcji promocji i rozwoju markowego produktu turystycznego
w zabytkach techniki i przemysłu w Polsce.

(kolorem żółtym wyróżniono obiekty średzkiej wąskotorówki)

2. Bieszczadzka kolej wąskotorowa
6. Dynowska kolej wąskotorowa
7. Ełk - Ełcka Kolej Wąskotorowa (1910-1917r.)
8. Gdańsk, budowle i relikty dawnej linii kolejowej Wrzeszcz-Kokoszki.
9. Grójecka kolejka wąskotorowa (Piaseczno – Nowe Miasto)
10. Hrubieszowska Kolej Dojazdowa (pow. Hrubieszów, woj. lubelskie) na odcinku Hrubieszów – Werbkowice.
11. Janów Lubelski – Muzeum Kolejki Wąskotorowej z ekspozycją związaną z nieczynną obecnie kolejką wąskotorową służącą gospodarce leśnej Dyrekcji Lasów Państwowych
13. Kolejka wąskotorowa Piotrków-Sulejów.
14. Kolejka wąskotorowa z Czarnej Białostockiej do Kopnej Góry.
15. Krośniewicka Kolej Dojazdowa
16. Linia kolei wąskotorowej Gryfice-Popiele (gmina Gryfice, Trzebiatów) wraz z obiektami inżynierskimi i zespołami zabudowy stacyjnej - rejestr zabytków + Muzeum Kolei Wąskotorowej (Gryfice).
17. Linia kolei wąskotorowej Koszalin-Świelino (gminy: Bobolice, Manowo, Koszalin, Świeszyno).
18. Linia kolejki wąskotorowej (1914 r.) do miejscowości Zbiersk z czynną cukrownią Repphanów z 1852 r.
20. Linie wąskotorowe: Jędrzejowska i Starachowicka, wpisane do rejestru zabytków wraz z zespołami stacyjnymi, mostami, wiaduktami.
21. Mławska kolejka wąskotorowa (Mława – Maków)
26. Nałęczowska Kolej Dojazdowa – wąskotorówka z 1893 r., o długości 24 km z głównym węzłem w Karczmiskach, gdzie zachowano budynki stacyjne z infrastrukturą z l. 20 XX w., siedziba muzeum kolejki wąskotorowej.
27. Nasielska kolejka wąskotorowa (Pułtusk – Nasielsk).
28. Opalenicka Kolej Dojazdowa - 1886 r. - najstarsza linia wąskotorowa w Wielkopolsce
29. Płociczno – Muzeum Kolei Wąskotorowej
32. Rudy – Skansen Kolei Wąskotorowej
34. Sochaczew - kolejka wąskotorowa i muzeum
35. Sochaczew – Muzeum Kolei Wąskotorowej
38. Stacja wąskotorowa w miejscowości Niechorze (gmina Rewal)
39. Stacja wąskotorowa w miejscowości Rewal (gmina Rewal)
41. Środa Wielkopolska - Średzka Kolej Dojazdowa (wąskotorowa) - 1902-05, torowisko - 1902-05, wiadukt na torami kolei normalnotorowej w Środzie - żelbet, most nad Średzką Strugą - żelbet, most nad strumieniem k. Śniecisk - żelbet, stacja kolejki wąskotorowej Środa Wlkp. - Miasto, ul. Niedziałkowskiego, budynek biurowy ob. Mieszkalny, budynek stacyjny, parowozownia
42. Trasa Górnośląskiej kolejki wąskotorowej z Bytomia przez Tarnowskie Góry do Miasteczka Śląskiego
43. Trasa kolejki wąskotorowej z Rud przez Paproć do Szymocic
45. Wenecja – Muzeum Kolei Wąskotorowych
51. Zaniemyśl - stacja kolejki wąskotorowej - 1911, ul. Poznańska [nr rej. 2544 z 12.VI.1995] - budynek stacyjno-mieszkalny z gospodarczym
52. Zespoły kolejowe Mławskiej i Grójeckiej Kolei Dojazdowej
54. Zespół Nałęczowskiej Kolei Dojazdowej obejmujący torowisko, mosty, przepusty, wiadukty, większość budynków na stacjach, jak i urządzenia techniczne.
55. Zespół stacji kolejowej Kobylepole (dawnej Średzkiej Kolei Powiatowej) - 1901-02, dworzec kolejowy z peronem, parowozownia, warsztaty z obrotnicą, 2 magazyny, toalety, domy mieszkalne z bud. Gospodarczymi, fragmenty torowiska
56. Zespół Śmigielskiej Kolei Dojazdowej - pocz. XX w., ul. Dworcowa 3
58. Żnin – Gąsawa, kolej wąskotorowa (k. XIX w.) - Żnińska Kolejka Powiatowa (rozwijająca się ostatnio turystyka kolejowa)
59. Żnin, zespół stacyjny i warsztaty kolei wąskotorowej (k.XIX w.)
60. Żuławy (wg powiatów), relikty tras i urządzeń kolejki wąskotorowej.

Pamiątki zgromadzone
w Muzeum Średzkiej kolei wąskotorowej.

Historia średzkich Px-ów.

Zestawienie oparte m.in na znakomitym opracowaniu Pawła Cieślara: tabor.wask.pl

foto: Michał Braszak