W „Dziejach Środy Wielkopolskiej”,   jedynej jak dotąd kompleksowej historii miasta, w tomie III, który zawiera min. monografię średzkiej kolegiaty czytamy min.: "do prezbiterium i wschodniej ściany korpusu przylega od północy prostokątna zakrystia (niegdyś znajdowała się tu wzniesiona w XVI w. kaplica św. Marii Magdaleny, znana jako kaplica Pampowskich, od nazwiska fundatorów, lub Grzymułtowskich, którzy ją przyozdobili)[…] po drugiej stronie prezbiterium znajduje się ośmioboczna kaplica św. Trójcy (Gostomskich).” Wchodzący współcześnie do średzkiej świątyni zauważa główną nawę Kościoła, dwie równoległe nawy boczne i prezbiterium, do którego od południa przylega renesansowa, ośmioboczna kaplica Gostomskich, zaś od północy prostokątna zakrystia, rozbudowana (poszerzona) w 2006 roku. Sprawa wydaje się więc prosta – turysta posiłkujący się „Dziejami Środy…” staje przy końcu prezbiterium i ogląda najpierw kaplicę Gostomskich, a później wzrok kieruje ku zakrystii czyli dawnej kaplicy Marii Magdaleny, którą w niektórych źródłach zwie się też kaplicą Konfraterni Kapłanów. Turysta może też dowiedzieć się, że to najstarsza kaplica średzkiej kolegiaty, powstała ok. dwudziestu kilku lat po budowie kościoła.

 Turysta wychodzi w miarę usatysfakcjonowany – bilans kaplic i kształt bryły kościoła w ogólności się zgadza. Jednak dociekliwy turysta sięga do innych źródeł i od nadmiaru wskazywanych lokalizacji owej kaplicy Marii Magdaleny, jej nazw, wezwań i dat powstania doznaje bólu głowy. Podążmy więc śladem średzkiej, kolegiackiej kaplicy Marii Magdaleny czasem określanej też w publicystyce „zaginionej”.

Budowa świątyni – gotyk, czyli dlaczego tak prosto?

W początkach XV wieku Środa jest już znaczącym miastem Wielkopolski o czym może świadczyć nieoceniona skala jaką jest ilość zbrojnych wystawianych na wojnę pruską 1458 roku. Środa, miasto lokowane, otoczone murami, bronione zamkiem wystawiało 20 zbrojnych czyli tyle, ile Gniezno i Inowrocław. Główną świątynią miasta pozostaje drewniany kościół pw. Najświętszej Marii Panny, zajmujący od ok. 250 lat jedno z wzniesień na południe od rynku. W latach 1423-28 powstaje z inicjatywy miejscowego proboszcza, Bartłomieja Rynka, nowy kościół grodowy, całkowicie budowany z cegły. W pomroce dziejów i barwnych legend rodzą się dziś domysły nt. roli jaką w swej „królewszczyźnie”, którą była lokowana Środa, odegrał sam Jagiełło. Czy więc kościół powstał z jego inicjatywy, w ramach podzięki za cudowne ocalenie życia pod Tulcami? Czy król sypnął groszem z królewskiego skarbca? Czy może, jak to często bywało, fundacja polegała na aprobującym skinieniu głowy? Mimo wszystko rola króla w tym przedsięwzięciu ważna wydaje się z punktu widzenia samej organizacji budowy. Aby właściwie ją ocenić trzeba bowiem zajrzeć do realiów epoki, gdzie dominuje budownictwo drewniane, a duże założenia z kamienia i cegły to ciągle prerogatywa możnych. W tym czasie gotyk nie jest już nową technologią, jednak ciągły podziw u współczesnych musi budzić ta forma, która ociężałe sklepienia dźwiga ponad głowy wiernych, a grube mury usuwa z horyzontu. Ciągły podziw budzić muszą te strzeliste kolumny, oszkarpowane, zdające się jedynymi istotnymi elementami tej boskiej statyki. Równy wątek dużej cegły, królewska czerwień murów, to wszystko musiało rzucać na kolana. W 1423 roku kościół, choć jeszcze zapewne w fundamentowaniu, a na placu budowy zalegają być może resztki starego, drewnianego kościoła, jest już kolegiatą – a to rzecz bardzo nobilitująca, bo w całej archidiecezji poznańskiej istniały tylko kolegiaty w Poznaniu, Głuszynie i Warszawie.

  W 1428 roku dzieło jest skończone – jednonawowe założenie z niższym prezbiterium podobne do powstałych w Czaczu, Kaźmierzu, Kazimierzu Biskupim i dwóch kościołach gnieźnieńskich: Rycerzy Bożogrobowców i Farze. 

Pierwsze zawirowania

Około roku 1450 od północnej strony prezbiterium powstaje pierwsza kaplica. Choć dziś pełni rolę zakrystii, bez wątpienia stanowiła raczej kaplicę, czego dowodem może być brak wejścia do niej z zewnątrz, w źródłach spotyka się ją pod nazwą kaplicą Konfraterni Kapłanów, jednak ks. Nowacki w książce „Dzieje archidiecezji poznańskiej” (1959) podaje, że kaplica Konfraterni Kapłanów jest tożsama z kaplicą „Pępowskich” powstałą jako część nawy południowej.

Podobnie 100 lat wcześniej w swym „Krótkim opisie historycznym kościołów parochialnych…”(1858) pisał Józef Łukaszewicz: „do kościoła tego przybudowali Pampowscy na początku XVI wieku kaplicę, a Grzymułtowscy przyozdobili ją i z tąd zwaną była kaplicą Grzymułtowskich. Była pt. św. Marii Magdaleny, a prawo kolacyi należało do magistratu średzkiego." Stwierdzenia tego nie podtrzymywali autorzy tacy jak Jan Kilarski, Henryk Munch czy Ludwik Gomolec, którzy identyfikowali kaplicę Pampowskich (zwaną także Grzymułtowskich, Grzymyłtowskich i Marii Magdaleny) z obecną zakrystią. Do tego „bigosu” dodać możemy jeszcze zapis z „Katalogu zabytków sztuki w Polsce” , tom V, woj. poznańskie, zeszyt 24 –„powiat średzki”. „W początkach XVI wieku zbudowana kaplica Pampowskich, obecnie nie istniejąca”. O innych kaplicach niż kaplica Gostomskich nie wspomina Edward hrabia Raczyński w swych „Wspomnieniach Wielkopolski…”, który pisze dość zagadkowo: „składa się [kościół średzki] on z dwóch części, z których jedna już przed rokiem 1423 istniała, druga zaś wraz z piękną wieżą wzniesiona została w roku 1423 przez Mikołaja de Kyki […]”. Ciekawie nt. średzkich kaplic napisał autor ukrywający się pod pseudonimem „X.D.” w krótkim artykuliku pod rysunkiem z natury przedstawiającym średzką kolegiatę w Przyjacielu Ludu z 26 grudnia 1835 roku: ”Prostota jednak budowy, skład jej tak zewnętrzny, jak wewnętrzny, wnosić każe, iż dawność jej sięga wieków 15 go; lecz przez przybudowania ubocznych kaplic, dla większej wygody parafian, pozbawiona pierwiastkowego kształtu, straciła wiele na swej ozdobie, albowiem kaplice po obu stronach rozprzestrzeniające ją zaćmiły kościół.” Mamy więc już zamieszanie, w którym mówi się o dwóch kaplicach istniejących w początku XVI wieku, pośród których jedna już nie istnieje, noszących wymiennie (w zależności od autora) nazwy i wezwania: Konfraterni Kapłanów, Marii Magdaleny, Grzymułtowskich i Pampowskich.

Współczesne poszukiwania

Taki stan rzeczy zastał znany średzki regionalista Zbigniew Jóźwiak. Swoje poszukiwania zaginionej kaplicy zawarł w dwóch artykułach zamieszczonych na łamach ŚKK (nr 3 i 5, odpowiednio 3/98 i 1/99). W swych dociekaniach autor, prócz zastanego stanu wiedzy włącza do argumentacji jeszcze 4 źródła:

• Plan Środy z 1783 roku, na którym od południowej strony kolegiaty zaznaczono aż trzy nieregularne dobudowy (kaplice?). 
• Reprodukcję znanego sztychu Napoleona Ordy przedstawiającego średzką kolegiatę, na którym autor ukazał świątynię od strony południowej, z widocznymi na tle jej bryły trzema obiektami.

• Opowieść Ludwika Kondratowicza (pseudonim Władysław Syrokomla) z odbytej w 1858 roku wycieczce po Wielkopolsce zawarta w opracowaniu Władysława Korotyńskiego pt. „Podróż swojaka po swojszczyźnie.” W dniu 3 lipca tego roku Syrokomla przebywał w Środzie i średzkiej kolegiacie, w której widział „inną kaplicę, także po prawej stronie kościoła”.
• Rysunek z Przyjaciela Ludu z 26.12.1835 roku przedstawiający południową stronę nawy bocznej z dwoma obiektami na jej tle.

Idąc tropem powyższych, a także obficie korzystając z archiwum kolegiackiego, pan Zbigniew Jóźwiak trafił na opis prac związanych z restauracją kościoła prowadzonych w latach 60 –tych XIX wieku z inicjatywy ówczesnego proboszcza kolegiackiego Marcelego Weychana. Wśród archiwaliów znalazł się min. Jednoznaczny dowód na istnienie kaplicy Grzymułtowskich – Pampowskich we wschodniej części nawy południowej. Dowodem tym był, opatrzony stosownymi fotografiami opis zniesienia kaplicy, która bez stosownych remontów przedstawiała podówczas opłakany stan techniczny. Zgromadzone źródła pozwoliły autorowi na wyprowadzenie następujących wniosków: 

1. Sztych Napoleona Ordy przedstawia
   w kolejności od wieży kościoła:
• zarys istniejącej do 1869 roku kruchty prowadzącej do wnętrza kościoła od strony południowej. Jej dokładna data budowy nie jest znana, a średzki wikariusz ks. Szamarzewski podaje tylko, że powstała przed 1830 rokiem; Tymczasem rzecz jest o tyle dziwna, że odwiedzający Wielkopolskę w latach 1878-79 Orda nie mógł widzieć już kruchty
  i wejścia bocznego do kościoła, bo te... nie istniały już od 9-10 lat!

2. Przebywający w  1858 roku w Środzie Władysław Syrokomla odwiedzając kolegiatę z pewnością widział kaplicę Grzymułtowskich Pampowskich, tam gdzie jeszcze przez 11 lat miała się znajdować, tj. w ostatnim (wschodnim) przęśle południowej nawy kościoła
3. Rysunek z Przyjaciela Ludu zawiera rzut bryły kościoła z przerysowaną kruchtą do wejścia od strony południowej oraz kaplicą Gostomskich. 

Koniec trasy, czyli kropka nad "i"

O ile po ustaleniach Zbigniewa Jóźwiaka wszystko mogłoby się wydawać  już pewne o tyle książka pani Bożeny Urbańskiej pt. „Kolegiata w Środzie Wielkopolskiej” znacznie dopełniła dzieła całkowitego poznania rozbudowy średzkiej kolegiaty. Podstawą do nowych ustaleń była zachowana w kolegiackim archiwum dokumentacja przebudowy kolegiaty z 1869 roku, jednoznacznie potwierdzająca lokalizację kaplicy Marii Magdaleny. W swych rozważaniach pani Urbańska zwróciła uwagę na kilka „drobiazgów”:

• Znaczne różnice w budowie obydwu naw: północnej i południowej, zwłaszcza w rozmieszczeniu szkarp i żebrowań sklepień, co sugerowało różny czas ich powstania;

• Raport przygotowawczy budowniczego Binerta z 25 kwietnia 1869 roku (wspominała o nim min. Zbigniew Jóźwiak), w którym czytamy (za Bożeną Urbańską): „kaplica ta, jak się wykazało, w późniejszym dopiero urządzona została czasie, i wprawdzie w ten sposób, że pomiędzy ścianą obwodowego muru kościoła A, jak to przyłączony szkic wskazuje i słupem B, między któremi znajduje się rozpięty łuk gotycki C, podmurowana została ściana z cegły palonej na 3` gruba D. Ponieważ rzeczona kaplica żadnego nie ma zadania, postanowiono ścianę odgraniczającą takową od pobocznej nawy rozebrać, przez co kościół nie tylko na widoku, ale także, co główniejsza na miejscu wiele zyska"
• Opisy przeprowadzonych w dniu 7 czerwca 1869 roku prac związanych z wyburzeniem ściany D ( z raportu Binerta) zawartych w notatkach proboszcza Weychana i listach ks. Wikarego Szamarzewskego) z których jednoznacznie wynikać miało, że raport przygotowawczy Binerta zawiera oczywisty błąd polegający na niewłaściwej kwalifikacji ściany D. Ściana ta okazała się ścianą nośną, a nie jak wcześniej sądzono działową. Wobec poważnego nasuwa się pytanie: po cóż wewnątrz budowanej nawy południowej miano umieszczać ścianę nośną? Ten zbędny w gotyku nadmiar punktów podparcia może ilustrować poniższy schemat przedstawiający rozkład sił w bryle średzkiej kolegiaty.

Do powyższych ustaleń pani Bożeny Urbańskiej można jeszcze wsprząc niewyjaśniony (choć sygnalizowany) przez Zbigniewa Jóźwiaka argument w postaci wyglądu bryły kościoła na planie z 1783 roku. Do wyjaśnienia jego zagadki mogą posłużyć ustalenia pani Urbańskiej dotyczące niewielkiej zakrystii istniejącej do lat 60 – tych XIX wieku pomiędzy kaplicą Gostomskich i Marii Magdaleny. Zdjęcie zlikwidowanej zakrystii zrobione 1869 roku ilustrowało także artykuł Zbigniewa Jóźwiaka z nr1/99 ŚKK. Widoczne na planie trzy wybrzuszenia po południowej stronie bryły kolegiaty można by wtedy z łatwością odczytać następująco licząc od wieży:

• Kaplica Grzymułtowskich - Pampowskich
• Zakrystia zlikwidowana w latach 60 –tych XIX wieku
• Kaplica Gostomskich

W poznawaniu średzkiej kolegiaty pomocne mogą być:
B. Urbańska "Kolegiata w Środzie Wielkopolskiej", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp  2008
B. Urbańska, "Radość śpiewania w 125 lecie chóru kościelnego pw św. Cecyli w Środzie Wlkp.", ŚTK, Środa Wlkp 2005
B. Urbańska „Ludzie i historia w nazwach ulic Środy Wielkopolskiej”, ŚTK, Środa Wlkp 2000,
B. Urbańska „Organiści średzkiej kolegiaty w latach 1853 – 1951 Surzyński, Zaremba, Bartkowiak”, ŚTK, Środa Wlkp 2001
B. Urbańska „Cmentarz średzki”, ŚTK, Środa Wlkp, 2004
S. Nawrocki (red.) „Dzieje Środy Wielkopolskiej” , Urząd Miasta i Gminy w Środzie Wlkp., Środa Wlkp. 1990, t 1-3
J. Sobczak „Zwiedzamy Ziemię Średzką”, Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp. 2000,
M. Pajchrowska „Środa i powiat średzki na dawnych pocztówkach”, wydawnictwo Wojan, Środa Wlkp. 2004
S. Bratkowski „Najkrótsza historia Wielkopolski”, W Drodze, Poznań
N. Orda "Album widoków przedstawiający miejsca historyczne Księstwa Poznańskiego zrysowane z natury przez Napoleona Ordę", WBPiCAK, Poznań 2004
P. Maluśkiewicz "Gotyckie kościoły w Wielkopolsce" wyd. WBPiCAK, Poznań 2008
W. Łęcki (red.) "Nasza Wielkopolska" WBPiCAK, Kurpisz, Poznań 2004, tom 1-3
J. Nowacki „Dzieje archidiecezji poznańskiej”, t.1-2, Poznań 1959-64
J. Łukaszewicz „Krótki opis historyczny kościołów parochialnych…”, t. 1, Poznań 1858
E. Raczyński „Wspomnienia Wielkopolski tj. województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego,”, Poznań 1842-48
W. Korotyński „Podróż swojaka po swojszczyźnie.” [Podróż Władysława Syrokomli], 1910
L. Gomolec "Ziemia Średzka", Środa 1935
J. Kilarski "Kolegiata pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w  Środzie", Poznań

Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym:
J. Sobczak „Tumulty na średzkich sejmikach”, nr3/02
J. Sobczak "Luteranin, antysemita, i katolik czyli Hieronim Gostomski", nr 39
Z. Jóźwiak  „Dzieło życia księdza Bartłomieja”,  nr3/04
Z. Jóźwiak  „Średzka kaplica pw św. Marii Magdaleny”, nr 5
Z. Jóźwiak  „Z tajemnic średzkiej kolegiaty”, nr 3
Z. Jóźwiak  "I ślubuje wystawić w tym miejscu światynię murowaną..." nr 25
P. Styger "Kościół kolegiacki w Środzie" nr 13