Ramię okropne macha i macha,
piersiom drewnianym braknie już tchu, 
wierzby kudłate pędzą w przestrachu,
bledną chałupy w czapach ze mchu.

Kręcą, kołują, wiercą, chrobocą,
wre czarnoksięski trzepot ich rąk, 
drogę torują wiatrom i nocom,
włóczą za włosy mgły sponad łąk.

Wory obłoków sypią im w żarna
rudych wieczorów siarkę i miedź, 
miele się mąka gęsta i czarna,
w niebo gwieździste spada jak w sieć.
[...]

Władysław Broniewski "Wiatraki"

    W całym powiacie średzkim jest dziś 6 wiatraków, z czego trzy to koźlaki przy trasie katowickiej w Koszutach, przeniesione z pierwotnych miejsc. Wiatrak w Dzierżnicy, obity blachą, bez śmig, jest dziś młynem elektrycznym. Z wiatraka w Czarnotkach i Skoraczewie nie pozostał żaden ślad. Dwa ocalałe (w tym jeden w fatalnym stanie znajdują się w gminie Dominowo (Rusiborek i Marianowo).

Od siedmiu stuleci tkwią w krajobrazie Wielkopolski. Drewniane wieże ze spadzistymi dachami i charakterystycznymi czterema, szeroko rozpostartymi ramionami śmigieł. Było ich w połowie XIX wieku w Wielkim Księstwie Poznańskim 2760! Później jednak zaczęły znikać, gdy ich użyteczność zastąpiły młyny elektryczne – o wiele bardziej wydajne. Ze smutkiem można by skonstatować, że podzieliły los parowozów, tych królów żelaznych, normalnotorowych i wąskotorowych szlaków, których wyparły elektrowozy. Wiatraki i parowozy mają wspólnego wroga – elektryczność, a walka o przetrwanie, jaką stoczyły, z góry była skazana na przegraną – ot, postęp cywilizacyjny. Stąd parowozy dogorywają swych dni, gdzieś na bocznicach stacji, na złomowiskach. Jeśli mają szczęście trafiają na pomniki lub do skansenów. Niektóre utrzymywane są ciągle pod parą. A wiatraki? Cóż, umierają chyba  w większym zapomnieniu.Owszem również trafiają do skansenów, jak te w Wielkopolskim Parku Etnograficznym, czy Holender z Rogierówka. Czasem gromadzi się je w jednym miejscu jak Moraczewie czy Koszutach. Większość jednak porzucona, niepotrzebna, dogorywa swych ostatnich dni, rozpadając się na naszych oczach, tracąc śmigi, później pojedyncze deski, aż wreszcie są już tylko karykaturą samych siebie. Według spisów, dziś w Wielkopolsce jest około 80 wiatraków, większość w fatalnym stanie. Pierwszy wiatrak stanął na terenie Wielkopolski w 1303 roku w Kobylinie, 15 km na zachód od Krotoszyna.

    W XVw były już bardzo rozpowszechnione, a jedyną znaną konstrukcją był koźlak. Według zachowanych dokumentów pochodzących z różnorodnych spisów, w 1507 roku w Środzie było już 5 wiatraków zlokalizowanych na obrzeżach miasta, głównie w płn-wsch. jego części, za kościołem św. Sebastiana, a więc w widłach dzisiejszych ulic Nekielska, Plantaża i Działkowej. Przy drodze do Topoli ulokowany był wiatrak należący do starosty średzkiego. Z opisu szpitala św. Ducha pochodzącego z 1774 roku wynika, że jednym ze źródeł dochodów szpitala był także wiatrak, zbudowany po 1739 roku z inicjatywy miasta, który był dzierżawiony. Cech młynarski, pomimo faktu istnienia wielu wiatraków juz znacznie wcześniej pojawił się dopiero w 1782 roku. Wcześniej młynarze należeli do cechu wspólnego istniejącego od 1540 roku., który skupiał profesje rzemieślnicze reprezentowane przez niewielu mistrzów (m.in kowali).

W pierwszej połowie XVIII wieku miasto posiadało trzy wiatraki, a sześć miało swych właścicieli wśród mieszczan. Miasto posiadało prawo nadawania koncesji na budowę i użytkowanie wiatraka. Udzielone w drugiej połowie XVIII wieku pozwolenia na budowę wiatraków obejmowały zwolnienie ewentualnych nabywców z czynszu na jeden rok, po czym czynsz wynosił 18 zł rocznie. Średnia cena wiatraka wynosiła ok. 1800 zł. W 1783 roku wśród czeladzi i uczniów młynarstwa doszło do strajku, który zakończony został nakazem rady miasta skierowanym do mistrzów rzemiosła o wprowadzenie dyscypliny. W 1835 roku było już w Środzie 114 młynarzy (!), którzy jednak pracowali zarówno w wiatrakach jak i młynach wodnych. Jest to liczba zadziwiająco duża, jeśli weźmie się pod uwagę, że spisy cechowe z 1840 roku, a więc zaledwie pięć lat później wymieniają 142 mistrzów i 105 uczniów. Należy raczej przyjąć, że liczba 114 obejmuje zarówno mistrzów jak i czeladników i uczniów, tym bardziej, że w 1833 roku na mocy ustawy zniesiono przymus cechowy, który znacznie rozluźnił więzy łączące rzemieślników z cechami, ale spowodował także, że nie było konieczne mozolne wspinanie się po szczeblach kariery według wzoru: uczeń – czeladnik – mistrz, co zwykle, dotąd, zajmowało kilkanaście lat. 

    Teraz każdy, kto dysponował określonym majątkiem i przejawiał takie chęci mógł wystąpić do rady miasta o przyznanie dzierżawy wiatraka i jeśli takową dostawał automatycznie stawał się młynarzem. Przynależność do cechu dawała odtąd jedynie poczucie bezpieczeństwa zawodowego cechy bowiem zachowywały prawo dbałości o interesy grupy zawodowej. Na mocy tych ustaw liczba cechów w Środzie zaczęła się zmniejszać. W 1908 roku było ich już tylko sześć, a młynarze znaleźli się w cechu wspólnym razem z piekarzami i ciastkarzami. Kilkanaście wiatraków, małych firm o charakterze manufaktur pracowało w Środzie jeszcze w początkach XX wieku. Jednak już w 1913 roku działał w Środzie duży młyn, którego napęd stanowiła maszyna parowa. Cztery lata później w dokumentach figuruje już także młyn motorowy. Dla wiatraków nadchodził kres.