Kanon Krajoznawczy Ziemi Średzkiej

mapa >>
Koszuty >>
Środa Wielkopolska - kolegiata i sejmiki >>
Środa Wielkopolska - pomnik Dąbrowskiego >>
Środa Wielkopolska - Wąskotorówka >>
Winna Góra >>
Giecz >>
Gdzie spać, gdzie jeść? >>

Kanon Krajoznawczy Ziemi Średzkiej to kulturowy szlak turystyczny, który po raz pierwszy zdefiniowaliśmy w ramach naszego portalu. Choć rozbieżny historycznie skupia jednak obiekty według schematu 1000 letnich dziejów tej części wielkopolski, w której jak w soczewce zawarta została opowieść o narodowej świadomości. Niestety, choć byśmy bardzo tego chcieli, nie mamy mocy sprawczej, by wytyczyć i oznaczyć realnie obiekty szlaku i drogi do nich prowadzące. Tym samym, z naukowego punktu widzenia szlak nasz pozostaje szlakiem wirtualnym. Żywimy nadzieję, że może jednak kiedyś władze samorządowe, stowarzyszenia lub organizacje zdecydują się „zagospodarować” nasz szlak i sprawić, by w pełnym zakresie stał się realnym produktem turystycznym. Punktem startu uczyniliśmy Koszuty, ale główną bazą, ze względów praktycznych pozostaje centrum regionu – Środa Wielkopolska: tu warto przenocować, tu warto zjeść i stąd warto wyruszyć na szlak. mapa

Giecz, Koszuty, Środa Wielkopolska, Winna Góra – zdawać by się mogło, że nie istnieje wspólny mianownik, oczywiście prócz terytorialnego, dla połączenia tych pozornie odległych w przestrzeni historycznej miejsc.

    Oto mamy Giecz, piastowskie dominium, jedna z książęcych stolic z czasów gdy państwo polskie wychodziło dopiero z mroków prehistorii na arenę dziejów. 

    Mamy Winną Górę Jana Henryka Dąbrowskiego, odległą od Giecza raptem o 17 km, jeśli liczyć pokonywaną odległość i aż 8 wieków jeśli dorzucimy jeszcze czwarty wymiar. Od powstania państwa, poprzez rozbicie dzielnicowe i ponowne zjednoczenie, Rzeczpospolitą szlachecką i potęgę Obojga Narodów, do katastrofy upadku i czasu bohaterów, walczących o wskrzeszenie ojczyzny – tyle dzieli miejsce życia i śmierci wodza Legionów i bohatera hymnu od miejsca rodzącej się potęgi Piastów. 800 lat od powstania Polski w sensie terytorialnym do powstania narodu o to terytorium walczącego.

Koszuty

Modrzewiowy, XVIII wieczny dwór w Koszutach to jeden z nielicznych zachowanych oryginalnych dworów w układzie polskim i bez wątpienia jeden z najpiękniejszych wśród zachowanych.

Winna Góra
W podobnej odległości, tym razem na zachód leży niewielka wieś KoszutyW kępie zieleni, bokiem do przechodzącej przez wieś drogi stoi„dwór szlachecki, z drzewa lecz podmurowany”, modrzewiowy, alkierzowy, przepięknej urody. Stojąc przed frontową ścianą tego osiemnastowiecznego dworku nietrudno wyobrazić sobie te wszystkie pokolenia, te wszystkie zacne herbowe rody, te jak mawiał Kaczmarski, „podgolone łby” wąsali co mają do „szabel przyrośnięte pięści”.Chwila zadumy przed tym dworkiem wystarczy by nabrać świadomości, że ta perełka staropolskiej architektury to symbol szlacheckiego gniazda, królestwa w mikroskali, siedziba tych, którzy swoistym konglomeratem dumy, praw i poczucia demokracji doprowadzili ledwo Zjednoczone po rozbiciu państewko łokietkowe do szczytu potęgi Rzeczpospolitej Obojga Narodów, mierzonej prawie milionem kilometrów kwadratowych.

    I wreszcie centrum tego obszaru, 12 km na południe od Giecza, 12 km na zachód od Winnej Góry i 5 km na wschód od Koszut znajduje się stolica tego regionu Środa Wielkopolska. Miasto dziś powiatowe, dwudziestokilkutysięczne z pamiątkami wielkiej przeszłości. Opodal rynku wnosi się XV wieczna gotycka kolegiata z 36 m kubiczną wieżą, zakończoną „jagiellonowską” attyką i dostawioną do korpusu, renesansową ośmioboczną kaplicą grobową Gostomskich. To właśnie wnętrze tej świątyni i jej drewnianej poprzedniczki przez ponad 400 lat stanowiło serce politycznego życia Rzeczypospolitej Szlacheckiej. Tutaj, zbierająca się na wzajemne „ucieranie”, i szukanie porozumienia szlachta, współdecydowała o losach tej ziemi, Wielkopolski, Korony i całego ówczesnego państwa.

Kaplica grobowa Jana Henryka Dąbrowskiego przy barokowym kościele pw. św. Michała Archanioła w Winnej Górze. Serce wodza Legionów spoczywa dziś w krypcie zasłużonych Wielkopolan na "poznańskiej skałce". W kaplicy winnogórskiego kościoła doczesne szczątki generała skrywa wspaniały grobowiec przypominający słynny monument Scypiona Barbatusa.

  Tutaj, czasem i kilka razy w roku zjeżdżała szlachta ze swych dworkowych pieleszy by wziąć udział w swym świętym i odwiecznym jak ona sama prawie do samostanowienia, do bycia odpowiedzialnym za ten ogromny obszar Rzeczypospolitej. Jeśli Koszuty można by uznać za typową szlachecką sprawę prywatną, to Środa z pewnością była pro publico bono. Tak oto na przestrzeni niespełna 200 km2, historia zataczała olbrzymie koła, zaplatając kobierzec tysiąca lat trwania państwa. Teraz już łatwo zrozumieć, że odwiedzając te cztery miejsca odwiedzamy całe 1000 lat historii, czytając podręcznik stron ojczystych, choć symbolicznie to jednak w całości. Jest to więc niewielka w sensie przestrzennym, 35 km trasa turystyczna i swoista tysiącletnia podróż poprzez czas, historię i narodową tożsamość.


* * *


Czas ruszać w drogę...
Giecz
Wyeksponowane w trakcie badań milenijnych ruiny fundamentów nigdy nie dokończonego palatium w Gieczu. Czy stąd pochodzili Piastowie i czy właśnie tutaj miał pierwotnie odbyć się chrzest mieszkowej drużyny? Wiele na to wskazuje.

kolegiata
Gotycka kolegiata pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Środzie widziała niejedno. Przez prawie 400 lat stanowiła centrum demokracji szlacheckiej państwa, które w szczytowym okresie swego rozwoju mierzone było prawie milionem kilometrów kwadratowych.
mapa

* * *
start

motto Wieś Koszuty, położona 5 km na zachód od granic Środy znana jest w Polsce dzięki wspaniale zachowanemu XVIII wiecznemu dworowi. Schowany w gąszczu zieleni, rewitalizowanego parku, alkierzowa, modrzewiowa, siedziba ziemiańska w stylu polskim jest jednym z najpiękniejszych tego typu obiektów w Polsce. Stąd też nie dziwi, że położone przy ruchliwej trasie Koszuty są często odwiedzane przez turystów podróżujących z Poznania w stronę Katowic i na odwrót. Nazwa wsi pochodzi od słowa koszut oznaczającego jelenia. Pierwsi właściciele jednoznacznie identyfikowani w zachowanych dokumentach archiwalnych to Koszutcy h. Leszczyna, którzy gospodarzyli tutaj od XV wieku do końca XVII wieku. 

 W  pomroce dziejów ginie dziś moment powstania pierwszej siedziby Koszutckich, wiadomo natomiast, że w XVI wieku zbudowali oni tutaj dwór, o którym krótkie zachowane wzmianki pojawiają się dopiero w 1 połowie XVIII wieku. O XVI wiecznej metryce dworu wnioskujemy, pośrednio, dzięki odnalezionej w 1902 roku, podczas remontu dworu, belce z wyrytą datą 1567r. Właścicielami wsi byli wtedy m.in słynna kórnicka „Biała Dama” czyli Teofila z Szołdrskich Potulicka, a później Józef Strzelecki. Prawdopodobnie około 1760 roku dwór ten pozostawał już w ruinie co spowodowało jego rozbiórkę i budowę kolejnej siedziby na starych fundamentach. Być może do budowy nowego dworu użyto elementów starej budowli co mogłoby tłumaczyć  znalezisko z 1902 roku. Nowy dwór wzniesiono dla Józefa Zabłockiego. Istnieją także przesłanki, że w tym samym czasie wzniesiono także nowy kościół konstrukcji drewnianej, który zastąpił dotychczasowy, również pozostający w opłakanym stanie. Nowo powstały dwór był okazalszy, bardziej reprezentacyjny od swego poprzednika – zmieniały się epoki, mentalność szlachty, a nade wszystko jej zasobność.  Koszuty
"Dwór szlachecki, z drzewa lecz podmurowany..."

Koszuty
Dwór umieszczono w tym samym miejscu co poprzednie założenie, również z częściowym wykorzystaniem istniejących fundamentów oraz identyczną orientacją. Dwór właściwy nakryty był czterospadowym, łamanym dachem, zaś w elewacji północnej występowały dwa ryzalitowe  alkierze nakryte osobnymi baniastymi dachami. Przebudowy domu dokonał prawdopodobnie przed 1827 rokiem Antoni Świsztulski, który przejął Koszuty po śmierci swej żony Franciszki Sieroszewskiej, 2-do voto Świsztulskiej. Przebudowa, a raczej dobudowa polegała na powiększeniu przybudówek między alkierzowych. Kolejnej przebudowy dokonał w 1870 roku Napoleon Bolesław Rekowski, kolejny sukcesor Koszut, który wszedł w ich posiadanie poprzez małżeństwo z Anielą Marianną Świsztulską. Polegała ona na zabudowie „trzecim alkierzem" płd-zach narożnika dworu. Alkierz ten, wyrównujący obrys budynku od strony zachodniej był raczej rodzajem wieżyczki, nietypowy był też kopertowaty kształt dachu alkierza. 

Prawdopodobnie w tym samym czasie powiększono także istniejący od samego początku alkierz płn-wsch. W 1875 roku dziedziczką Koszut staje się Maria z Rekowskich, córka Napoleona i jego drugiej żony Anieli Marianny ze Świsztulskich.  27 kwietnia 1873 roku przyszła dziedziczka Koszut wyszła za mąż za potomka gen. Antoniego Amilkara Kosińskiego – Witolda. W 1902 roku Kosińscy dokonują kolejnej przebudowy dworu. Przede wszystkim powiększono alkierz płn-zach, tak jak uczyniono to w 2 poł. XIX wieku. W narożniku płd-wsch dodano kolejny alkierz, przykrywając obydwa południowe alkierza takimi samymi baniastymi dachami. Stąd też dopiero teraz dwór uzyskał swój charakterystyczny, barokowy rzut.  W rękach Kosińskich Koszuty pozostawały do 1928 roku kiedy to, po bezpotomnej śmierci Witolda, przeszły ponownie w ręce Rekowskich, którzy byli właścicielami Koszut do 1939 roku, a zamieszkiwali we dworze do 1941 roku. W czasie II wojny światowej we dworze gospodarzyła niemiecka rodzina  Kottle.  Koszuty

Koszuty Po zakończeniu wojny majątek Koszuty rozparcelowano, a od początku lat 60-tych działała tutaj szkoła podstawowa. W 1966 roku z inicjatywy regionalisty Franciszka Kosińskiego w górnej kondygnacji dworu powstało Muzeum Ziemi Średzkiej, którego ekspozycję tworzyły jego zbiory prywatne. Po jego śmierci i przekazaniu zbiorów rodzinie, placówka stanęła przed pytaniem o mgliście zarysowany cel dalszej egzystencji. Przeprowadzono remont dworu, a tematem przewodnim muzeum stało się przedstawienie wnętrz typowej Siedziny ziemiańskiej XVIII wieku, co z powodzeniem, systematycznie muzeum realizuje do dzisiaj. Choć w nazwie jest to Muzeum Ziemi Średzkiej to eksponaty związane z jej historią przeniesiono na poddasze skupiające się na  charakterystycznych dla epoki wnętrzach. Pozornie wydaje się, że tak zdefiniowane muzeum może nie mieć związku z ziemią średzką, ale to tylko pozory! Bo właśnie gdzie indziej, jak nie w Środzie obejrzeć można tą drugą stronę wielkiej historii, jaką był jej udział w demokracji szlacheckiej. Przybywając do Koszut warto zwrócić uwagę, że to właśnie typowy polski dwór, zacisze szlacheckiej egzystencji 

i rodzinnego szczęścia typowego współrządzącego Polską na przestrzeni ponad 400 lat. Demokracja szlachecka Rzeczypospolitej Obojga Narodów oparta była na słynnym już „nic o nas bez nas”, które choć skodyfikowane zostało dopiero w pocz. XVI wieku, w praktyce funkcjonowało już przecież od co najmniej półtora wieku.Instytucja sejmiku, zjazdu, szlachty debatującej o sprawach państwa stała się filarem szlacheckiej demokracji. Wszystkie sprawy państwa. Od tych najmniej istotnych, rzec by można błahych,  aż po sprawy korony i dworu  były na sejmikach. Kolejni władcy przekonywali się, że bez szlachty i jej zdania nie zdziałają nic. Stąd też każdy szlachcic wiódł podwójne życie: to publiczne, polegające na niemalże pernamentnym posłowaniu i to prywatne, toczone w swym „lubym domku”. Gdy powstawał zachowany do naszych czasów koszutowy dwór Rzeczypospolita szlachecka chyliła się już ku ruinie, ale przecież nie o budynek, choć piękny, tu chodzi lecz raczej o symbol dworu polskiego, prywatnej ostoi szlachcica, parlamentarzysty, polityka i realnie współrządzącego. Jak pisał N. Davies w „Bożym Igrzysku: „Trzeba sobie zatem zdawać sprawę z faktu, że szlachta uważała się za najwyższą władzę w państwie, sejmiki zaś traktowała jako główną gałąź procesu ustawodawczego. Interesy centralnego rządu stanowiły jedynie jeden z aspektów jej debat, i to bynajmniej nie najistotniejszy.”
* * *
Koszuty
Widziany z ogrodu dworu kościół pw. św. Katarzyny. Powstał z fundacji Witolda Kosińskiego - ostatniego z rodu, wnuka gen. Antoniego Amilkara Kosińskiego w 1926r. Wcześniej w Koszutach stał kościół drewniany.
dwór w Koszutach

Koszuty
Pobiedziska Pobiedziska
Dwór od strony ogrodu w ... skansenie miniatur w Pobiedziskach.
Kosińscy, Zabłoccy, Rekowscy

Koszuty

Koszuty tapeta Muzeum Ziemi Średzkiej
Koszuty 27
63-000 Środa Wielkopolska
(061) 285 10 23
SEZON 2017
Wt - Pt 9.00-15.00
So - N 11.00-15.00
bilet normalny: 5 PLN
środa wstęp wolny

bilet grupowy (pow. 11 osób): 3 PLN
sesja zdjęciowa: 150 PLN
opłata za przewodnika: 20 PLN
lekcja muzealna 9 PLN

www.koszuty.pl

tapeta w rozdzielczości
1366x768px
1280x1024px
1280x800px
1024x768px


GPS: 52º13'56'' / 17º11'50''
Dojazd od Poznania: zjazd z DK 11 w lewo. kościół i dwór ok. 300 m od skrzyżowania.
Dojazd od strony Środy: zjazd z DK 11 w prawo.
Parking przy kościele

Dojazd do Środy: DK 11 w kierunku Jarocin, Ostrów Wlkp, zjazd do Środy w lewo, dojazd ul. Kórnicka, Kilińskiego, Dolna, Limanowskiego, lub Kilińskiego, Szkolna.
logo
kolegiata


rynek w Środzie

motto Położona centralnie w obszarze dawnych województw kaliskiego i poznańskiego Środa Wielkopolska (Wielkopolska dopiero od 1967 roku), od 1419 roku była stałym miejscem zjazdów szlachty obradującej nad sprawami Rzeczypospolitej. Istotnym, a kto wie czy nie najistotniejszym czynnikiem, który pomógł Środzie stać się centrum demokracji szlacheckiej było z pewnością owo centralne położenie, które zapewniało każdemu szlachcicowi równe szanse w dotarciu na zjazd, co nie pozostawało bez wpływu na kwestie ekonomiczne. Równość wśród szlachty była bowiem wartością podnoszoną równie często jak samostanowienie i pojawiła się znacznie wcześniej niż jako zdobycz wielkiej rewolucji francuskiej. 

Dziś trwałym, materialnym śladem owych zjazdów w Środzie jest przede wszystkim gotycka kolegiata pw. Wniebowzięcia NMP, której wnętrze i dziedziniec stanowiły miejsce obrad. W rynku stoją jeszcze trzy osiemnastowieczne domki zwane „senatorskimi”, w których w trakcie obrad zatrzymywali się co zacniejsi uczestnicy zjazdów, przede wszystkim senatorowie właśnie, choć nie ma bezpośrednich przesłanek o tym mówiących. Echem tamtych zjazdów ziemskich są dziś także średzkie sejmiki kultury nazwą nawiązujące do swych wielkich poprzedników. Sejmiki, to jedne z najbardziej zmitologizowanych i wbrew pozorom mało znanych szerszemu gronu instytucji ustrojowych I Rzeczypospolitej. Już sama nazwa będąca zdrobnieniem słowa „sejm” sugerować może, że te odbywane w lokalnej skali spotkania nie zasługują na szerszą uwagę i atencję. Kolejna sprawa to ich rodowód, który w konsekwencji doprowadził do rozbudowanych form Sejmu Walnego Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W większości opracowań dotyczących sejmików pokutuje proste i logiczne, choć niewiele tłumaczące stwierdzenie wywodzące sejmiki od zjazdów urzędników ziemskich z czasów rozbicia dzielnicowego. Ileż by owe stwierdzenie nie zawierało prawdy, w umyśle naprawdę żądnego wiedzy o historii swej ojczyzny wywoła prędzej czy później pytania: a co spowodowało owe zjazdy urzędników w dobie rozbicia dzielnicowego? Pozostający przy tak rozpoczętym rodowodzie sejmików muszą zadawać sobie fałszywe przecież z gruntu pytania czy owi urzędnicy ziemscy odbywający zjazdy w dobie piastowskiej monarchii, bez względu na to jak ona byłaby rozdrobniona, nie byli swego rodzaju opozycją w stosunku do patrymonialnie sprawujących władzę książąt? Mit najczęściej podawanego rodowodu sejmików prowadzi na manowce. Kolejny mit, a w zasadzie megamit to słynna już zasada Liberum Veto, kojarząca się statystycznemu uczniowi podstawówki (nie bez winy samego programu nauczania i historycznej zaszłości) z magicznym sformułowaniem, które często powtarzane w konsekwencji doprowadziło do upadku  Rzeczypospolitej.  kolegiata
rozwój parlamentaryzmu

kolegiata Ponownie więc, na ile jest w tym prawdy, samo zaklęcie wymieniane jest jednym tchem w zbiorze tak pejoratywnych haseł jak: warcholstwo, prywata, magnateria, upadek, rozbiór. Liberum Veto czyli „moją wolą jest niezgoda” zrywało sejmy, osłabiając Rzeczypospolitą ale to tylko 10% prawdy o tym słynnym sformułowaniu i na koniec „mit 4”: wyjątkowość średzkich sejmików. Średnio zorientowany w problematyce historii polskiego parlamentaryzmu człowiek, myśląc o sejmikach średzkich dostrzega ich niepowtarzalność w niewielkiej liczbie tych zjazdów odbywanych na terytorium Rzeczypospolitej. Są również i tacy, którzy myśląc o sejmikach województw poznańskiego i kaliskiego myślą o Wielkopolsce, a myśląc o reprezentacji Polski mają w podświadomości od 30-50% terytorium ówczesnego państwa. Sejmiki średzkie były wyjątkowe ale z zupełnie innych lub może inaczej rozumianych powodów. Odsłońmy więc kotarę mitów i niedopowiedzeń, by ukazać całe piękno instytucji parlamentarnej I Rzeczypospolitej, która dała początek współczesnej władzy ustawodawczej. Zdrobnienie formy „sejmik” od „sejm” nie umniejsza wcale ważności owych szlacheckich zjazdów.
Dziedziniec kolegiaty. Tutaj (choć był także cmentarzem) rozkładano drewniane ławy (wg. słynnego drzeworyru Passiniego) na których siadała szlachta obradując.
W rzeczywistości, główne decyzje polityczne zapadały wewnątrz światyni, gdzie zbierali się senatorowie, wyższi urzędnicy ziemscy i co znaczniejsi przedstawiciele szlachty.

Sejmiki jako zjazdy odbywane w lokalnej skali i w pierwotnej do idei sejmu wymiarze, właśnie przez pryzmat owej partykularności z nazwy były zdrabniane. Ich rola i znaczenie były jednak znacznie większe niż mogłoby to sugerować owe zdrobnienie. Próżno jednak szukać ich prawdziwej roli i znaczenia w metryce datowanej na łokietkowe zjednoczenie państwa. Zaranie dziejów zjazdu szlachty sięga znacznie dalej niż sam moment wykształcenia się stanu szlacheckiego. Choć historycy nie są zgodni co do szczegółów, to jednak z reguły echa późniejszych zjazdów o charakterze decyzyjno – doradczym wywodzą od słowiańskich wieców plemiennych. Wiece te zwoływane w czas zagrożeń, potrzeby zdefiniowania działań dla dobra wspólnego rodu, plemienia gromadziły z pewnością początkowo wszystkich by z czasem zawęzić się do plemiennej starszyzny i wojowników. W czasach wczesnopiastowskich, gdy trwała budowa administracyjnych zrębów państwa systematycznie rosła w siłę potęga panującego, a wraz z nim jego otoczenia, drużyny, wojów, wykształcająca patrymonialny charakter rządów feudalnych, których naturalnym współbrzmieniem był warstwa uprzywilejowana, wyróżniona przez księcia, zwana „baronum”. Wtedy prawdopodobnie z ogólnego wiecu plemiennego, którego rola decyzyjna (consesusu) w sprawie decyzji książęcych pozostaje nieznana w szczegółach, wyodrębniła się wąska grupa możnych, urzędników nowej administracji, bezpośrednich współpracowników książęcych spełniająca funkcje doradcze i będąca zalążkiem Rady Książęcej. Rozbicie dzielnicowe i idące w ślad za tym administracyjne rozdrobnienie wyprodukowały już nie pojedyńcze urzędy scentralizowanej administracji ale całą gamę urzędników dworów, książąt i książątek zawiadujących coraz bardziej podzielonym piastowskim dominium. Niektórzy historycy są zdania, że to właśnie okres rozbicia dzielnicowego było pierwszym wyraźnym impulsem do narodzin owej nienazwanej jeszcze chęci do samostanowienia, którą później nazwiemy szlachecką tożsamością. Rycerstwo, kształtujące w tym okresie wydatnie swój stan, przyjmując zachodnie wzorce napływające od XIII wieku na ziemie polskie, a w szczególności zasady heraldyczne i pojęcie rodu, coraz częściej upominało się o jeszcze nie artykułowane głośno prawo do wyboru. Póki co objawiało się to w różnego rodzaju wiecach dzielnicowych i ponad dzielnicowych, które gromadziły rycerstwo ale także coraz częściej ludzi rycerskiego rodu, a wiec szlachetnie urodzonych, którzy decydowali o swym losie. To zamiłowanie do decydowania o sobie, swych dobrach, swoim rodzie, a w dalszej konsekwencji coraz bardziej hermetycznym stanie, legło u podstaw całej późniejszej słynnej szlacheckiej demokracji. kolegiata
Ażurowa attyka kolegiackiej wieży to przecież nic innego jak architektoniczne nawiązanie do jagiellonowskiej korony. Bez względu na to czy potęga Jagiellonów wzrosła z potęgi Piastów czy koniunktury na zboże i mądrości politycznej pierwszych władców tej dynastii to jednak dla tego symbolu Jagiellonów najważniejszym pozostaje fakt, że to właśnie Jagiełło był fundatorem średzkiej kolegiaty.

domki senatorskie O ile jeszcze w czasach piastowskiej monarchii i początkowym okresie rozbicia dzielnicowego w wiecach uczestniczyło powszechnie duchowieństwo i mieszczaństwo dopiero co kształtujących się ośrodków grodowych, o tych rosnący w siłę szlachetnie urodzeniu z czasem coraz bardziej chcieli decydować jednostanowo. Stosunków rzadko w historii porusza się więc fakt, towarzyszącego decyzji Krzywoustego o podziale dominium, wiecu aprobującego tę decyzję, skupiając się częściej raczej na znaczeniu samego testamentu lub całkowicie zrzucając jego ideę na autorytarną decyzje Krzywoustego. Tymczasem źródła niemieckie, a w szczególności „Roczniki Magdeburskie” podkreślają rolę jaką odegrał wiec aporobujący decyzje księcia. W bliżej nie określonym czasie pomiędzy 1173 a 1175 Kazimierz Sprawiedliwy nadał Joanitom dobra w Zagości. Fundacja ta została „zatwierdzona” na wiecu, który odbył się  w Miliczy koło Skarżyska, o którym po raz pierwszy w dokumentach używa się sformułowania colloqium, określającego wiec. 
Dziś po dawnych senatorskich "hotelikach" pozostały tylko te trzy, pozostajace symbolem średzkiego rynku. Jeszcze na początku wieku zajmowały całą pierzeję.

sejmiki - daty
Rzeczypospolita 1619
13 prawd o sejmikach szlacheckich i ich roli w I Rzeczypospolitej. Decyzje władców sygnowane były w dokumentach słowem colloqium oznaczającego, że zostały „omówione” (akceptowane?) na wiecu lub sformułowane sum consilio et consensus baronum czyli za „radą i aprobatą możnych”, co oznaczało udział Rady Książęcej. Warto dodać że zdarzały się obrady samego wiecu lub wiecu wraz z Radą Książęcą, co stanowi wczesny wstęp do późniejszej zinstytucjo- nalizowanej już współpracy. Kolejnym wartym odnotowania dla późniejszej roli sejmiku jest wiec odbyty w Cieni 5 maja 1228 roku, który zaaprobował na tronie dzielnicy senioralnej Władysława Laskonogiego. Ważny jest jednak tutaj istotny fakt; książę zdecydował się tutaj do sprawowania władzy „według rady biskupa i baronów”, czyli tak rozumianej Rady Książęcej. 
13 prawd o sejmikach
przebieg sejmików Nie byłoby w tym nic zastanawiającego, skoro istnienie Rady Książęcej sygnalizowaliśmy już w okresie wczesnopiastowskim. Istotnym było jednak to, że Laskonogi udzielił tego „wyznania” pod naciskiem wiecu. Po raz pierwszy kształtujący się stan szlachecki (może jeszcze mgliście zarysowany) tak wyraziście wyartykułował swoje wpływy. Tutaj ważna ciekawostka. Otóż historycy zajmujący się problematyką sejmików odkryli że dokumenty sygnowane sformułowaniem „sum consilio et consensus baronum” datowane były w przeważającej większości całorocznie, zaś dokumenty z podpisem colloqium w większości w terminach maj-czerwiec. Taki rozkład dokumentów sygnowanych przez książęce kancelarie może jednoznacznie wskazywać na rolę aprobującą wiecu rycerskiego w stosunku do decyzji książęcych. 1 lutego 1305 roku na wiecu w Wiślicy rady rycerskie udzieliły jednoznacznego poparcia politycznego i militarnego dla powracającego do kraju Łokietka. Pomiędzy tą datą, a rokiem 1330 w Małopolsce odbyło się szereg wiecy (m.in. w Sulejowie i Chęciach) z udziałem rycerstwa z poza Małopolski, co może sugerować dość wczesne niezamierzone przymiarki do sejmu Walnego. Tymczasem 26 maja 1331 roku Łokietek zwołał w Chęcinach „Generalis Omnium Tarrari Conventum” – Walny Zjazd Wszystkich Ziem, który miał podjąć decyzje w sprawie upływającego terminu rozejmu z zakonem. Joachim Lelewel nazwał ten wiec pierwszym sejmem. W zjednoczonym państwie sejmiki ziemskie podejmując decyzje  w sprawie własnego stanu, w więc w domyśle w sprawie całego państwa, nabierały rozpędu. Ciągle jednak brakował pewnego potwierdzenia takiegoż stanu, a nade wszystko ustrojowego porozumienia na linii szlachta – król. W 1347 roku Kazimierz Wielki ustanowił statutem wiślicko – piotrkowskim te miasta stałymi miejscami odbywania sejmików prowincjonalnych, które zwoływane miały być dla całej prowincji i obradować po sejmikach ziemskich. Być może zamiarem władcy było ograniczenie ilości i rozdrobnienia sejmików odbywanych dla każdej z ziem oddzielnie, w praktyce jednak partykularnymi sejmikami były dalej te odbywane szczeblu ziemiW roku 1374 Ludwik Węgierski wprowadzony na tron polski decyzją szlachty wydaje Przywilej Koszycki, który w rękach sejmików ziemskich lokuje zgodę na podniesienie podatków. To pierwszy wyraźny krok władzy królewskiej w kierunku sejmików i tak wyraźne zauważenie ich roli. W rzeczywistości był to jednak targ najczystszej postaci bowiem przywilej koszycki Ludwika Andegawena był sakiewka dla szlachty w zamiana za zgodę na objęcie tronu przez małoletnią córkę króla Jadwigę. Pierwszy odnotowany w annałach sejmik ziemski w Środzie odbył się w roku 1378, choć aż do roku 1419 miejscem obrad szlachty z województw poznańskiego i kaliskiego były także Poniec, Kalisz, Krobia, Gniezno, Pyzdry Koło i Poznań. Ustanowienie Środy miejscem sejmiku ziemskiego dla dwóch województw było ewenementem, bo w praktyce każde z innych województw lub ziem miało swoje (a nawet kilka) stałych miejsc sejmików. W latach 1424-1453 Środa występuje w annałach rokrocznie. W praktyce do czasu podporządkowania i administracyjnej asymilacji Mazowsza w Rzeczypospolitej odbywało się kilkanaście partykularnych sejmików ziemskich, na których szlachta podejmowała równoważne co do treści i znaczenia uchwały. Na ziemiach pruskich (z trzema województwami utworzonymi po inkorporacji) sejmiki na wzór Korony zaczęły tworzyć się dopiero w 1526 roku. W początku lat 30-tych. XVI wieku w Koronie złożonej w Wielkopolski, Małopolski, Pomorza Prus i Mazowsza nadal te dwie stare, rzec można „korzenne” dzielnice wiodły prym.  Świadczyć o tym może choćby przyjęty podział administracyjny, który w ramach Prowincji Wielkopolskiej zawierał zarówno Pomorze jak i lenne Prusy oraz dopiero co wciągnięte w granice Mazowsze. Tuż przed Unią Lubelską sejmików ziemskich było już około 30-tu, jednak to na Środę i krakowsko – sandomierskie Proszowice zwrócone były oczy zarówno dworu jak i całej szlachty. To tutaj właśnie wybierano pierwszą co do wielkości reprezentację poselską na sejm walny (6 z poznańskiego i 6 z kaliskiego, sandomierskie 7, pozostałe duże województwa po 6). To po krakowskich zasiadali w izbie poselskiej posłowie z poznańskiego (w dziesiątej kolejności zasiadali i głosowali posłowie z kaliskiego) w senacie zaś jako pierwszy zasiadał arcybiskup gnieźnieński, jako 5 kujawski, 6 – poznański, 7 – płocki, zaś wojewoda poznański zajmował miejsce tuż za krakowskim. Ta kolejność stanowiła o realnej sile politycznej poszczególnych ziem i województw. Sytuacji tej nie zmieniła nawet Unia, po której w ramach około 60-ciu ziem, województw i księstw odbywano ponad 70 partykularnych sejmików ziemskich. W 1451 roku posłowie delegowani przez sejmiki ziemskie biorą po raz pierwszy udział w obradach sejmu walnego, ale to wydane 3 lata później Przywileje Nieszawskie Kazimierza Jagiellończyka ugruntowują sejmiki ziemskie jako niezaprzeczalnie stały ważny element rodzącego się systemu parlamentarnego i Rzeczypospolitej. Król zobowiązał się bowiem do respektowania woli szlachty w sprawie stanowienia praw i pospolitego ruszenia wyrażonej na sejmikach. Panowanie Kazimierza Jagiellończyka to także umocnienie pozycji sejmiku ziemskiego w stosunku do odbywanych sporadycznie sejmików prowincjonalnych. O ile jeszcze Przywilej Nieszawski i ustawa z roku 1456 wzmacniają sejmiki prowincjonalne, poprzez określenie ich stałej lokalizacji i chronologii, o tyle już 20 lat później zniecierpliwiony, brakiem rozstrzygnięć podatkowych na sejmikach prowincjonalnych, król zwraca się wprost do Środy i Proszowic, co umacnia ich rolę. W roku 1505 jeden z chwiejniejszych w postawie Jagiellonów, Aleksander, syn Kazimierza IV zmuszony zostaje do przyjęcia konsytuacji, która przeszła do historii pod nazwą całkowicie streszczającą jej treść, a nade wszystko lapidarnie i celnie opisującą ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Nihil Novi oznaczał „nic o nas bez nas”. Stojąca w opozycji do przywileju mielnickiego z 1501 roku ustawa radomska potwierdzała to co od dawna wiedziała szlachta, że wszelka władza w tym kraju pochodzi od niej samej. W istocie rzeczy nihil Novi choć stanowiła umocnienie władzy sejmu Walnego, właśnie przez mechanizm jego stanowienia sięgała o wiele głębiej; do tej podstawowej cegiełki ustawodawczej jaką były sejmiki. W 1510 roku ustawa sejmowa ustaliła, że sejmiki ziemskie w Środzie zwoływane mają być na 2 tygodnie przed „generałem” w Kole i 3 tygodnie przed sejmem Walnym. Dwa lata później Zygmunt I Stary podjął nieudaną próbę zastąpienia sejmiku średzkiego dwoma odrębnymi dla każdego z województw, co z pewnością przyczyniłoby się do rozbicia politycznego potencjału sejmiku średzkiego. 

Próba ta zakończyła się jednak niepowodzeniem, co świadczy o dużej roli jaką odgrywał partykularny sejmik średzki. Wybrani w średzkim głosowaniu posłowie ciągle uczestniczyli jeszcze w sejmiku prowincjonalnym w Kole. Ostateczny cios sejmikowi kolskiemu zadają instrukcje dawane posłom delegowanym przez sejmiki średzkie na sejm walny. Jeśli poseł otrzymywał instrukcję „Lomitata Potestas” lub „Ante Omnia”  sejmik prowincjonalny traci jakikolwiek sens, bo „sprawa do załatwienia” załatwiona mogła być dopiero na sejmie walnym, instrukcja skutecznie sznurowała więc posłom usta. Rola sejmiku kolskiego przemijała definitywnie w latach 70-tych XVI wieku. Śmierć ostatniego z Jagiellonów była szokiem dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Oto bowiem pod znakiem zapytania stanęła nie tylko przyszłość państwa wystawionego na brak władcy, ale przede wszystkie przyszłość państwa federacyjnego jako całości. Elekcja Viritim jaka stała się na długie dziesięciolecia dolą i niedolą Rzeczypospolitej była także wyrazem i potwierdzeniem ustroju Rzeczypospolitej szlacheckiej. Pacta Conventa i Artykuły Henrykowskie powstały na życzenie szlachty – suwerena, który politykę państwa kształtował na sejmikach. W roku 1652 starosta upicki Siciński, poseł województwa trockiego, użył po raz pierwszy na Sejmie Walnym słów które stały się synonim upadku praw Rzeczypospolitej. Bardziej przestraszony niż rozłoszczony przeciągającymi się obradami sejmu, które groziły zajęciem się jego sprawą karną krzyknął Liberum Veto („moją wolą jest niezgoda”) po czym zniknął w tumulcie. Słowo stało się ciałem i rozpoczęło solową karierę. Mało jednak kto zastanawia się dlaczego ów sprzeciw Sicińskiego wywołała taką konsternację wśród obradujących, która w obliczu poszanowania praw doprowadziła do zerwania sejmu? Odpowiedź jest prosta i sprowadza się do zadania pytania: czymże było Liberum Veto jeśli nie zwięzłym wyrażeniem idei obrad sejmikowych szlachty. To nie Siciński wymyślił Liberum Veto i nie jego epoka. Nie było także odbiciem warcholskich postaw, (choć takim w konsekwencji się stało), lecz ilustrowało prostą zasadę, która legła u podstaw polskiego parlamentaryzmu: spotykamy się by coś postanowić wspólnie, obradujemy, ścierając wzajemnie swe argumenty i przekonania, ale rezultat obrad musi być jeden – konsensus. Nasza wspólna wola do stanowienia; nie wola pojedynczej  jednostki i nie wola większości, lecz właśnie wola obradujących, porozumienie.  Niezgoda pomiędzy obradującymi to rzecz tak stara jak ludzkość, stąd i plemienne wiece i wiece dzielnicowe gromadziły obradujących, którzy nie zgadzali się w określonych kwestiach. Ale po to właśnie obradowali by się porozumieć i powziąć wspólną decyzję: tak lub nie. To właśnie dlatego tak usilnie próbowano odszukać tego, który tak oficjalnie zaprotestował  wykrzykując Liberum Veto. Koniec XVII wieku przynosi pierwszy istotny cios dla idei demokracji szlacheckiej. W 1690 roku szlachta pozbawia prawa głosu szlachtę. Do tego czasu w sejmikach mógł brać udział każdy szlachcić possesionatus et dominus, bene nagus – czyli szlachta zamożna, ale także czynszowi, zaściankowi i szlacheckie niziny, będące także często nizinami społecznymi, szlachta brukowa. W 1690 roku szlachta, może i dostrzegając przemiany społeczne zachodzące na przestrzeni XVI wieku, a zwłaszcza wpływ na zbiednienie części społeczeństwa załamania koniunktury w handlu zbożem, wykluczyła z prawa głosu tzw nieposesjonatów. Luka w prawie pozwoliła jednak chociaż częściowo zachować głos szlachcie nieposiadającej, bowiem aż do rozbiorów prawem głosu dysponowali tzw. familianci, czyli pieczętujący się herbami szlachty osiadłej. 

Fakt pozostaje faktem, że rozpoczyna się powolny upadek sejmików jakoś dziwnie spleciony ze śmiercią samej Rzeczypospolitej. W 1717 roku Sejm Niemy odbiera sejmikom prerogatywy w zakresie podatków i spraw wojskowych. Katastrofa wieku XVII postępuje jak choroba tocząca organizm. Pomiędzy 1746 a 1768 wszystkie sejmiki średzkie zostają zerwane. Osławione Liberum Veto, wykorzystywane jako zdefiniowany instrument politycznej walki zbiera smutne żniwo. W 1742 roku pojawia się światełko w  tunelu, choć w istocie rzeczy daleko odbiegające od idei konsensusu.  Od tego bowiem roku marszałka sejmiku wybiera się większością głosów, by ostatecznie upowszechnić te zasadę w 1768r, właśnie także dla innych głosowań, w tym nad instrukcjami i laudami. Nic już nie mogło uratować państwa, którego sytuacja geopolityczna i brak świadomości elit doprowadziły do zapaści. Owszem jest jeszcze 3 Maja i owoce Sejmu Wielkiego, wywracające ustrój Rzeczypospolitej do góry nogami. Po przeszło 400 latach kształtowania demokracji szlacheckiej i instytucji ustawodawczych sejmiki doczekały się ustawy jednoznacznie określającej ich prerogatywy i organizację. Interes trwania tego potężnego ongiś państwa rozgrywany był już wtedy jednak zdecydowanie gdzie indziej niż na sejmikach - partykularnych podwalinach ustrojowych Rzeczypospolitej. A co najgorsze ten interes przewidywał że dalsze trwanie tego państwa jest po prostu niemożliwe. kolegiata
Kolegiata - miejsce sejmików >>
GPS (kolegiata): 52º13'47'' / 17º16'31''
Ponadto:
parking ul. Szkolna (dojazd od ul. Kilińskiego) GPS: 52º13'47'' / 17º16'29''
parking Pl. Armii Poznań (dojazd ul. Limanowskiego lub Wałową) GPS: 52º13'46'' / 17º16'39''
Dąbrowski


motto

pomnik Dąbrowskiego Pierwszy w Polsce i jedyny jak dotąd pomnik bohatera narodowego Hymnu, stanął w Środzie Wlkp, z okazji przypadających na 1997 rok obchodów 200-lecia Mazurka Dąbrowskiego. Autorem pomnika jest znany poznański artysta rzeźbiarz Robert Sobociński. Klasyczny, monumentalny, spiżowy pomnik przedstawia generała – jeźdźca dosiadającego konia w pędzie. Generał wskazuje szablą kierunek natarcia; całość kompozycji, w odróżnieniu od innych tego typu pomników robi wrażenie dynamiki i chyba najlepiej oddaje ducha epoki, która stworzyła postać twórcy legionów. Pomnik stanął w Środzie, stolicy powiatu, przy prastarym trakcie prowadzącym na Pyzdry. 12 km od Środy, przy tej właśnie drodze leży Winna Góra, napoleońska donacja Dąbrowskiego.





* * *









GPS: 52º13'33'' / 17º16'59''
ul. Dąbrowskiego 50

pomnik Dąbrowskiego pomnik Dąbrowskiego


Pomnik Jana Henryka Dąbrowskiego >>
wąskotorówka

motto Powstała przed ponad 100 laty średzka wąskotorówka, która w szczytowym okresie liczyła 120 kilometrów szlaku to dziś ledwo dwunasto kilometrowe, turystyczne połączenie ze stolicy regionu do malowniczego Zaniemyśla. Przez cały okres swego istnienia (z niewielką przerwą pod koniec lat 90–tych), kolejka prowadzi ruch z wykorzystaniem trakcji parowej, a przez 70 lat parowozy te wytrwale ciągnęły wagony osobowe i towarowe na całej długości szlaku. Rozległe królestwo średzkiej wąskotorówki składało się z trzech linii głównych, 8 linii bocznych, systemu torów polowych, 2 parowozowni, 2 stacji węzłowych, stacji przeładowni stycznej do linii normalnotorowej, 54 stacji i przystanków oraz 7 żelbetonowych mostów na szlaku. Narodziła się z rozstawem osi 1000 mm i niewielkimi odcinkami normalnotorowymi przebiegającymi w granicach administracyjnych stolicy Wielkopolski, głównie jako kolej gospodarcza.

W latach 50-tych przekuto jej tor na 750mm i z tym rozstawem rozstała się z PKP by jako samorządowa odnaleźć się w dzisiejszej postaci. Z dawnej świetności pozostała turystyczna linia, infrastruktura średzkiej parowozowni, stacji przeładowni i trzy żelbetonowe mosty na szlaku. Niezapomniane wrażenia pozostawia podróż tym wspaniale zachowanym zabytkiem, który pędząc z zawrotną prędkością 12 km/h miarowo kołysze się na leciwych (czasem noszących datę 1890) torach. Równie niezapomniane mogą okazać się chwile spędzone w parowozowni lub przejazd niewielką drezyną który można odbyć na terenie stacji Środa – Miasto. Warto pamiętać, że po ponad 100 latach istnienia kolejki, jej największa dziś siłą jest autentyczność, niczym nie zmącona szacowna metryka ciągle żywego zabytku techniki.

* * *
Px-48

Wąskotorówka Wąskotorówka
kolejka schemat

mapa kolejka do Zaniemyśla

Średzka Kolej Powiatowa
ul. Niedziałkowskiego 25
63-000 Środa Wielkopolska
(061) 285 82 98 lub 286 58 90

SEZON 2017 - kursy trakcją spalinową  (trwa naprawa parowozu)
ROZKŁAD JAZDY 2017 >>


GPS: 52º13'18'' / 17
º16'51''
Wjazd od ul. Niedziałkowskiego, za hotelem Almarco.

Wyjazd ze Środy w kierunku Winnej Góry: droga wojewódzka nr 432 kierunek Września, zjazd w kierunku Miłosławia z ul. Zamoyskich (DW nr 432) (kierunek do Muzeum J.H. Dąbrowskiego oznaczony)
wiata

kolejka - tapeta Tapeta w rozdzielczości:
1366x768px
1280x1024px
1024x768px
1280x800px
Średzka Wąskotorówka >>
Winna Góra

motto

Winna Góra Winna Góra dawniej pisana jako Winnagóra, Winnogóra – niewielka wieś na Równinie Wrzesińskiej z lokalnym wzniesieniem zwanym Bocianią Górą, będącym najprawdopodobniej miejscem grodziska. Od średniowiecza należała do biskupów poznańskich, którzy w pobliżu „Bocianiej Góry” wznieśli swą siedzibę. Nazwę wieś zawdzięcza winicom, które dzięki sprzyjającemu klimatowi istniały na zboczach „Bocianiej Góry”, dopóki późnośredniowieczna „mała epoka lodowa” zniosła te biskupie dobra. Już w XIII wieku istniał we wsi dwór biskupi i drewniany kościół – budowle, które z inicjatywy biskupa Teodora Czartoryskiego zastąpione zostały murowanymi w 2 poł. XVIII wieku. Po utracie niepodległości władze pruskie zsekwestrowały dobra biskupie, jednak niedługo pozostawały one w pruskich rękach. 10.06.1807 roku na mocy postanowienia Napoleona Bonaparte, w dowód uznania zasług, klucz winnogórski nadany został mocą donacji gen. Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu. Twórca legionów osiadł w Winnej Górze wraz z świeżo poślubioną małżonką Barbarą z Chłapowskich, jednak do 1812 roku sam generał bawił tutaj niezbyt często z uwagi na liczne kampanie napoleońskie, zwłaszcza 1809 i 1812 roku. 
Winnogórski pałac Mańkowskich pieczołowicie przechowuje legendę bohatera hymnu.
Na stałe Dąbrowski pojawił się tutaj w 1815 roku, tworząc z Winnej Góry swoisty panteon narodowy. Trzy lata później w winnogórskim pałacu generał dopełnił żywota. Do 1939 roku kluczem majątków gospodarzyli potomkowie generała. Z inicjatywy wnuka generała, Teodora Mańkowskiego stanął w 1910 roku nowy pałac zaprojektowany przez znanego architekta Stanisława Boreckiego. W barokowym kościele pw św. Michała Archanioła, w przylegającej doń kaplicy grobowej znajduje się sarkofag kryjący doczesne szczątki bohatera hymnu. Serce generała znajduje się na „poznańskiej skałce” czyli w krypcie wybitnych Wielkopolan przy kościele św. Michała w Poznaniu. W 1899 roku w przypałacowym parku dóbr miłosławskich z inicjatywy ich właściciela Józefa Kościelskiego dokonano uroczystego odsłonięcia pierwszego na ziemiach polskich pomnika Juliusza Słowackiego. Jednym z licznie zaproszonych gości był Henryk Sienkiewicz, który wraz z gospodarzem uroczystości odwiedził także miejsce spoczynku wielkiego Polaka. Piętnaście lat później w niedokończonej powieści „Legiony” opisywał wielkiego wodza i nadzieje z nim związane. Tak oto niewielka Winna Góra stała się dominium i miejscem wiecznego spoczynku wielkiego wodza, bohatera hymnu państwa, które rodziło się w Gieczu, ledwo 17 kilometrów stąd i aż 900 lat wcześniej. Winna Góra leży na kulturowym szlaku Napoleońskim oraz szlaku Adama MickiewiczaNa południe od niej rozciąga się Żerkowsko - Czeszewski Park KrajobrazowyPrzez wieś przechodzi także pieszy szlak niebieski Miłosław - Czeszewo (prom) WK-3621n o długości 14,8 km,  południowy fragment Transwielkopolskiej Trasy Rowerowej oraz „czarny” fragment żerkowsko – czeszewskiej pętli rowerowej.

* * *

plan Winnej Góry


Winna Góra Winna Góra
Kościół winnogórski z kaplicą. Pałac Mańkowskich.

Winna Góra - pałac

Wiina Góra Wiina Góra
Barokowy kościół winnogórski i kaplica grobowa Dąbrowskiego, z nagrobkiem wzorowanym na rzymskim mauzoleum Scypiona Barbatusa. Generał, początkowo pochowany w krypcie podziemnej kościoła przeniesiony został do nowej kaplicy w 1863r. Autorem jej projektu był Seweryn Mielżyński. Po barokizacji kościoła wg. proj. S. Boreckiego w 1912r kaplica uzyskała swój obecny wygląd.

Muzeum J. H. Dąbrowskiego w Winnej Górze
Winna Góra 63-123 Szlachcin
(061) 285 12 77 lub 287 10 62, fax 285 12 20
SEZON 2017
Wt-Pt: 10.00-16.00
So I i III w mcu: 10.00-16.00
w okresie zimowym po wcześniejszym uzgodnieniu
bilet nor. - 2 PLN
bilet ulg. - 1,5 PLN
sarkofag generała w kościele pw. św. Michała Archanioła - 61 287 10 61
GPS (pałac): 52º12'20'' / 17
º26'55''
GPS (kościół): 52º12'26'' / 17º26'45''


Dojazd do Giecza: powrót w kierunku Środy. W Szlachcinie zjazd w prawo w kierunku Połażejewa. Dalej na Orzeszkowo i Dominowo. W Dominowie należy kierować się na Środę, a następnie skręcić na Neklę. Za wiaduktem nad A2 skręt w lewo  do Rezerwatu Archeologicznego (dojazd oznaczony), kościół romański w centrum wsi.
Winna Góra - tapeta
Tapeta w rozdzielczości:
1366x768px
1280x1024px
1024x768px
1280x800px
Giecz

motto


palatium
Giecz Jeszcze na mapie świata nie istaniało państwo polskie, jeszcze nie było nowej królewskiej dynastii, jeszcze w szerokim, porzymskim świecie pokutowała ptolemeuszowska geografia z mityczną Callisią, niebezpiecznym szlakiem bursztynowym i wielką dziczą za linią Łaby i Dunaju, jeszcze jedyną znaną potęgą na wschodzie były dworskie potęgi niemieckich grafów, gdy pomiędzy wartą, a Notecią, w rozlewisku Źrenicy (dziś Moskawa), budowano gród, który miał stać się kolebką nowej europejskiej dynastii Piastów. W trakcie wznowionych w 1990 roku badań archeologicznych potwierdzono min plemienną genezę grodu, cofając dotychczasowe datowanie o co najmniej 100 lat, do roku 865. W trakcie wcześniejszych badań tzw milenijnych, prowadzonych w latach 1949-66 przez  Bohdana Kostrzewskiego, syna słynnego odkrywcy Biskupina, odsłonięto na gieckim grodzie niedokończone założenie palatium (budowę przerwano w trakcie fundamentowania), nieco późniejszy przedromański monumentalny kościół pw. Jana Chrzciciela (tylko fragment), dwuczłonową konstrukcję grodu oraz groblę łączącą wyspowy gród ze stałym lądem i rozwijającą się na nim osadą handlową. Badano także, zachowany do dziś romański kościół św. Mikołaja, położony w osadzie, która przejęła nazwę od dawnej warowni. Nowe badania pozwoliły odsłonić założenie kościoła św. Jana, w którym odkryto unikatową kryptę relikwiarzową. Czas powstania budowli datuje się na pocz. XI wieku.  Odkrycia te pozwoliły na postawienie tezy, że zachowany i rozbudowany w czasach Mieszka (lub jego ojca) Giecz musiał stanowić jakąś nieuchwytną, sentymentalną wartość dla Piastów. Stąd teza o piastowskim dominium Giecza. Dziś wiemy już na przykład, że budowa pałacu w Gieczu nie została ukończona z powodu łupieżczej wyprawy Brzetysława czeskiego w 1037 roku lecz znacznie wcześniej. Co więcej, plan gieckiego pałacu powiela plan założenia pałacowego na Ostrowie Lednickim, lecz w jego wersji pierwotnej, istniejącej w pierwszej, krótkiej fazie budowli.
Rozmieszczenie stanowisk archeologicznych w Gieczu. Numeracja stanowisk zmieniała sie w trakcie badań 1949-66 i współczesnych dwukrotnie. Obecnie tuż obok parkingu przed grodem wznosi się osada edukacyjna w formie podgrodzia z nowoczesnym pawilonem wystawowym, w którym można m.in. obejrzeć jedną z wystaw czasowych. Wystawa stała znajduje się w gruntownie zmodernizowanym  pawilonie głównym, położonym na terenie grodu.

 Czyżby Chrzest Polski planowany był w Gieczu, lecz z niewiadomych przyczyn budowę pałacu z kaplicą i baptysterium przeniesiono do lepiej zlokalizowanego Ostrowa Lednickiego? Monumentalny, karoliński kościół wzniesiono już po zaniechaniu budowy pałacu i była to konstrukcja jak na ówczesne czasy imponująca; 19 metrów długości i do tego jeszcze ta zagadkowa krypta kryjąca relikwie, cenne wota dla nowej, prężnie rozwijającej się dynastii, gwaranta misji chrystianizacyjnej na wschodzie. Później władza nie inwestuje już w Giecz lecz z racji roli jaką odegrał w przeszłości aż do XVI wieku pełni on rolę siedziby kasztelanii początkowo dość rozległej (na południu sięgała prawdopodobnie aż po północne zbocza Łysej Góry, do Brzostkowa) a z czasem coraz bardziej okrojonej. W 1253 roku odbył się tutaj zjazd książąt wielkopolskich (będący elementem wczesnego parlamentaryzmu) na którym dokonano podziału Wielkopolski na część wschodnią i zachodnią (późniejsze woj. kaliskie i poznańskie).Ostatecznie gród popadł w zapomnienie, kościół św. Jana Chrzciciela zastąpił w XVIII wieku nowy drewniany, a teren majdanu zajął rozwijający się przykościelny cmentarz. Zachował się tylko romański kościół św. Mikołaja choć jego bryła podlegała nieustannym drewnianym przybudowom i nie przypominała już w poł. lat 50-tych XX wieku pierwotnej romańskiej. Uporządkowania terenu grodu, renowacji kościoła św. Mikołaja i ekspozycji elementów pallatium dokonano w trakcie trwających tutaj badań milenijnych. W listopadzie 2010r. otwarto ponownie Rezerwat Archeologiczny poddany rozbudowie i modernizacji w ramach projektu z udziałem funduszy europejskich.  Na terenie rezerwatu planowane jest utworzenie nowego Archeologicznego Parku Kultury.
* * *
Giecz - Pobiedziska
Romański kościół pw. NMP i św. Mikołaja, patrona m.in. kupców. Dawniej stanowił centrum prężnie rozwijającej się osady handlowej na szlaku do Gniezna.
Ten obiekt, choć ma XIII wieczną metrykę jest  już drugim
romańskim założeniem  na tym miejscu.

Giecz Giecz

Giecz - Pobiedziska

Giecz tapeta Tapeta w rozdzielczości:
1366x768px
1280x1024px
1024x768px
1280x800px
Rezerwat Archeologiczny - Gród Piastowski w Gieczu
Grodziszczko 2, 63-012 Dominowo
ceny biletów i godziny otwarcia w sezonie 2016
(wkrótce sezon 2017)

GPS (grodziszczko - muzeum): 52º19'5'' / 17º21'46''
GPS (kościół romański): 52º19'12'' / 17º22'8''

Giecz - Piastowskie Dominium >>
Winna Góra wodza Legionów >>
Pomnik J. H. Dąbrowskiego w Środzie>>
Średzka wąskotorówka >>
Średzka kolegiata >>
Zarys historii ziemi średzkiej PDF >>
Historia Środy i ziemi średzkiej >>
Historia Środy i ziemi średzkiej w grafice PDF (8,13 MB zip) >>
Kanon Krajoznawczy Ziemi Średzkiej PDF (11,4 MB zip) >>
Środa i przyroda PDF (7,07 MB) >>
Średzka Kolej Powiatowa. 114 lat wąskotorowego szlaku PDF (4,71 MB) >>

obiekty ziemi średzkiej 7 cudów powiatu

gdzie spać gdzie jeśc
[1] Restauracja wiedeńska, Stary rynek 12 GPS: 52º13'45'' / 17º16'30''
[2] Piwnica pod Orłem, Stary rynek 11/1 GPS: 52º13'45'' / 17º16'29''
[3] K2 pizzeria, Górki 1A GPS: 52º13'51'' / 17º16'36''
[4] Dodgers, Sejmikowa 6 GPS: 52º13'46'' / 17º16'36''
[5] Ratuszowa, Pl. Zamkowy 1 GPS: 52º13'48'' / 17º16'35''
[6] Cafe Tosca, Paderewskiego 2 GPS: 52º13'38'' / 17º16'13''
[7] Doner Kebab Pizza, Sportowa 7e GPS: 52º13'26'' / 17º16'26''
[8] Turystyczna, Sportowa 2 GPS: 52º13'30'' / 17º16'28''
[9] Almarco, Niedziałkowskiego 17 GPS: 52º13'20'' / 17º16'52''
[10] Buena Restauranta, Marcinkowskiego 2 GPS: 52º13'17'' / 17º16'53''
[11] Szablewski, Brodowska 38c GPS: 52º12'59'' / 17º17'37''
[12] Pod Różą, Kamińskiego 1 GPS: 52º14'01'' / 17º16'59''
[13] Słoneczna, Westerplatte 28 GPS: 52º13'45'' / 17º17'11''
[14] Al Capone, Plantaża 1A GPS: 52º13'53'' / 17º16'56''
[15] Excellente pizzeria, 17 września 4 GPS: 52º13'37'' / 17º16'26''
[16] Wielkopolanka, Pętkowo 3 GPS: 52º13'03'' / 17º15'37''

wkrótce folder 2017
folder łamanie

ot, takie marzenie... 

wiz znak E-22c

W podróży i przed wiedzę zaczerpnąć można z:
B. Wysocka, M. Kwiczala, "Szlak Piastowski. Przewodnik", Wydawnictwo Poznańskie, 1968
P. Dzianisz, J. Umiński, "Szlak Piastowski. Województwo Bydgoskie." Wyd. Sport i Turystyka, Bydgoszcz, 1960
P. Dzianisz, J. Umiński, "Szlak Piastowski" Wyd. II poprawione i rozszerzone, wyd. Sport i Turystyka, Bydgoszcz, 1966
P. Maluśkiewicz, "Wielkopolskim traktem", wydawnictwo WBP Poznań 1997
A.M. von Rohrscheidt "Szlak Piastowski w przebudowie. Struktura, Zarządzanie. Oferta kulturalno - turyst.", wyd. PROKSENIA, Kraków 2013
M. J. Januszkiewicz, A. Pleskaczyński, "Księga Rozmaitości Wielkopolskich", WBPiCAK, Poznań 2006

P. Libicki „Wielkopolska. 21 jednodniowych wycieczek”, wydawnictwo Rebis, Poznań 2001
W. Łęcki „Wielkopolska. Przewodnik po miejscach ładnych i ciekawych”, wydawnictwo Kurpisz, Poznań 2003
W. Łęcki (red.), "Nasza Wielkopolska" WBPiCAK, Kurpisz, Poznań 2004, tom 1-3
W. Łęcki (red.), "202 razy Wielkopolska", wydawnictwo WBPiCAK, Poznań 2008
W. Łęcki "Szlak Piastowski. Poznań. Gniezno. Kruszwica. Inowrocław. Żnin. Biskupin. Przewodnik" Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1979
W. Łęcki, "Szlak Piastowski" wydawnictwo WBPiCAK, Poznań 2006
W. Łęcki, "365 zagadek o Wielkopolsce", Wydawnictwo Miejskie POSNANIA, 2013
J. Sobczak „Zwiedzamy Ziemię Średzką”, Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp. 2000,
J. Sobczak „Przejdziem Wartę”, wydawnictwo WBP, Poznań 1996
B. Urbańska „Ludzie i historia w nazwach ulic Środy Wielkopolskiej”, ŚTK, Środa Wlkp. 2000,

B. Urbańska "Kolegiata  w Środzie Wielkopolskiej" Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Sroda Wlkp 2008
M.Strzałko, J. Sobczak „Winna Góra”, wydawnictwo WBP, Poznań 1997
praca zbiorowa „...marsz Dąbrowski”, Średzki Komitet Obchodów 200 lecia „Mazurka Dąbrowskiego”, Środa Wlkp. 1997
M. Moczulski, B. Pokropiński, L. Kantor „Ciuchcią przez Polskę. Informator o wąskotorowych kolejach turystycznych”, WKŁ, Warszawa 2000
J. Kurowska-Ciechańska, A. Ciechański "Koleje" wyd. Carta Blanca, Warszawa 2008
J. Fedorowicz, J. Konopińska „Marianna i róże”, Medix Plus, Poznań 1995
S. Nawrocki (red.), „Dzieje Środy Wielkopolskiej” , Urząd Miasta i Gminy w Środzie Wlkp., Środa Wlkp. 1990, t 1-3
Z. Górczak, "Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314r)", WBP, Poznań 2002,
A. Buko "Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej", wyd. Trio, Warszawa 2006
S. Bratkowski „Najkrótsza historia Wielkopolski”, W Drodze, Poznań
M. Libicki, P. Libicki "Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce", Rebis, Poznań 2003
P. Maluśkiewicz (red.), "Barokowe kościoły Wielkopolski", WBPiCAK, Poznań 2006
M. Strzałko (red.), "Barokowe dwory i pałace w Wielkopolsce", WBPiCAK, Poznań 2006
P. Maluśkiewicz  (red.), "Gotyckie kościoły w Wielkopolsce" wyd. WBPiCAK, Poznań 2008
"Samorząd szlachecki ziemi chełskiej w strukturze parlamentarnej Rusi (województwa ruskiego) w XVI-XVIIIw." wyd. KUL, Lublin
T. Grygiel "Colloquia rycerstwa sandomierskiego. Od wieców dzielnicowych do Zjazdu Ziem Polskich w Chęcinach w 1331r.", UMCS, Lublin
R. Lolo "Jak imć pan Dzierżysław posłował. O parlamentaryzmie staropolskim" Pomocnik historyczny, Polityka nrr 34/2006r.
A. Mączak, H. Samsonowicz, A. Szwarc, J. Tomaszewski "Od plemion do Rzeczypospolitej. Naród, państwo, terytorium w dziejach Polski" Ksiązka i Wiedza, Warszawa 1999
Z. Góralski "Encyklopedia urzędów i godności w dawnej Polsce", Książka i Wiedza, Warszawa 2000
H. Samsonowicz, J. Tazbir "Tysiącletnie dzieje", wyd. dolnośląskie, Wrocław 2000
A. Nieuważny "My z Napoleonem" wyd. dolnośląskie, Wrocław 1999
K. Bockenheim "Dworek kontusz karabela", wyd. dolnośląskie, Wrocław 2003

N. Davies "Boże igrzysko", wyd. Znak, Kraków 1999
"Wielkopolska. Polska niezwykła"  Turystyczny atlas samochodowy. DEMART 1:250000
"Wielkopolska i Lubuskie" seria "Polska niezwykła. Województwa" przewodnik, DEMART
"Dzieje Polski", atlas ilustrowany, DEMART 2009

oraz arykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym:
P. Bubniewicz, „Kiedyś i dzisiaj - dzieje parku pałacowego”
nr 9
St. Frankowski, „Benedyktyn winnogórski”
nr 32
St. Frankowski, „Wybitni mieszkańcy ziemi średzkiej”
nr 35
St. Frankowski, „Winna Góra siedzibą Wodza Legionów”
nr 45
St. Frankowski "Sejmiki średzkie w czasie dwukrólewia", nr 53

St. Frankowski "Droga płk. Kuszela do Koszut" nr 66

St. Frankowski "Działalność i awanse Ambrożego Pampowskiego (cz.1)" nr 65
St. Frankowski "Działalność i awanse Ambrożego Pampowskiego (dok.)" nr 66

E. Indycka, „40 lat Rezerwatu Archeologicznego Gród Piastowski w Gieczu” 
nr 23
Zb.Jóźwiak, „Z tajemnic średzkiej kolegiaty”
nr 3
Zb.Jóźwiak, „Świsnął szablą koło ucha"
nr 20
Zb.Jóźwiak, „I ślubuję wystawić w moim mieście świątynię murowaną ... (Średzkie bajania!)”
nr 25
Zb.Jóźwiak, „Dzieło życia księdza Bartłomieja (Średzkie bajania!)”
nr 27
Zb.Jóźwiak, "Gostomscy jakich nie znamy" nr 53
Zb.Jóźwiak, "(Nie)Znana kaplica" nr 54
Zb.Jóźwiak, "Kaliwińskie prowenencie wojującego katolika Hieronima Gostomskiego" nr 54
Zb.Jóźwiak, "Perypetie z fundatorem kraty" nr 55
A. Kaszubkiewicz, „Rezerwat Archeologiczny Gród Piastowski w Gieczu w 40-lecie”
nr 23
T. Krysztofiak, „Księga Giecza - nowe karty historii grodu”
nr 35
J. Kubera-Sobczak, „Stary zegar z „Mazurkiem Dąbrowskiego"
nr 31
St. Nawrocki, „Generał Jan Henryk Dąbrowski (okres saski)”
nr 31
A. Ochowiak, „Giecz - Grodziszczko nadal kryje swoje tajemnice”
nr 3
T. Osyra, "Dwór w Koszutach, Rekowscy i album ze starymi fotografiami”
nr 1
T. Osyra, „Muzeum Ziemi Średzkiej. Kilka uwag na temat podjętej próby rekonstrukcji wnętrz dworu szlacheckiego”
nr 11
T. Osyra, „Muzeum Ziemi Średzkiej. Kilka uwag na temat podjętej próby rekonstrukcji wnętrz dworu szlacheckiego (dokończenie)”
nr 12
T. Osyra, „Muzeum Ziemi Średzkiej. Kilka uwag na temat podjętej próby rekonstrukcji krajobrazowego parku przy dworskiego”
nr 14
T. Osyra, „Dwór w Koszutach - próba odtworzenia przekształceń budynku”
nr 40
J. Sobczak, „O średzkiej wąskotorówce i nie tylko”
nr 4
J. Sobczak, „Prastary Giecz odsłania kolejne tajemnice”
nr 10
J. Sobczak, „Tumulty na sejmikach średzkich”
nr 19
J. Sobczak, „W rocznicę niesławnego LIBERUM VETO”
nr 19
J. Sobczak, „Dwory i dworki ziemi średzkiej”
nr 29
J. Sobczak, „Mazurek Dąbrowskiego w muzyce polskiej i światowej”
nr 30
J. Sobczak, „Patriotyczne zwyczaje czasów gen. J. H. Dąbrowskiego”
nr 31
J. Sobczak, „Śmierć twórcy Legionów” nr 31
J. Sobczak, „Niespokojne losy serca gen. Jana Henryka Dąbrowskiego”
nr 32
J. Sobczak, „Pogrzeb w Winnej Górze i uroczystości żałobne w kraju”
nr 32
J. Sobczak, „Zabytki ziemi średzkiej”
nr 35
J. Sobczak, „Mazurek Dąbrowskiego i pamiętna noc listopadowa1806 roku”
nr 38
J. Sobczak, „Napoleon w Wielkopolsce”
nr 38
J. Sobczak, „Mamy wespół Ojczyznę, Ty oblubienicę... czyli ślub gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Barbary Chłapowskiej”
nr 41
J. Sobczak, „Jak umierał generał Dąbrowski”
nr 44
J. Sobczak, „Szable wodza Legionów Polskich”
nr 44
J. Sobczak, „Sejmiki średzkie”
nr 45
J. Sobczak, „Rok 1809. Drugie zwycięskie powstanie wielkopolskie”
nr 52
P. Styger, „Kościół Kolegiacki w Środzie”
nr 13
J. Tomaszewska, „Winnogórskie menu.  Na marginesie zapisków Józefa Władyki z 1939 r”  
nr 42
B. Urbańska, „Franciszek Kosiński”
nr 32
B. Kiełbasa 
"Koniński wątek z życia Ambrożego Pampowskiego" nr  60

CR
©MB  11.2009
ost. zm. 04.2017

ds1s_a ds2 ds1s_c